Chúng ta thường tin rằng DNA quyết định phần lớn con người mình sẽ trở thành. Nhưng nếu những gì được ghi trong bộ gen không phải là toàn bộ câu chuyện thì sao?

Khi nhắc đến di truyền, chúng ta thường nghĩ đến những đặc điểm được truyền từ cha mẹ sang con cái: màu mắt, chiều cao, một số đặc điểm thể chất hay nguy cơ mắc những bệnh lý nhất định.

DNA dường như là một bản thiết kế đã được viết sẵn ngay từ khi chúng ta chào đời.

Chính vì vậy, nhiều người dễ hình thành suy nghĩ rằng những gì thuộc về di truyền là điều không thể thay đổi. Nếu gia đình có tiền sử bệnh lý, họ có thể lo lắng mình cũng sẽ gặp tình trạng tương tự. Nếu bản thân mang một đặc điểm không mong muốn, họ có thể tin rằng mọi nỗ lực thay đổi đều vô ích.

Nhưng khoa học hiện đại đã cho thấy mối quan hệ giữa gen và cuộc sống phức tạp hơn nhiều.

Các gen không hoạt động giống nhau trong mọi tế bào, mọi thời điểm hay mọi điều kiện.

Cách cơ thể sử dụng thông tin di truyền còn chịu ảnh hưởng của những cơ chế điều hòa sinh học và môi trường xung quanh.

Điều đáng chú ý là chúng ta không chỉ mang trong mình những thông tin di truyền, mà còn đang sống trong một môi trường có thể ảnh hưởng đến cách những thông tin ấy được sử dụng.

Đây là một trong những vấn đề mà Dawson Church khám phá trong cuốn sách Từ Tâm trí đến Vật chất, đặc biệt thông qua lĩnh vực di truyền học biểu sinh.

Di truyền học biểu sinh là gì? Khi DNA không phải toàn bộ câu chuyện

Hãy hình dung DNA giống như một cuốn sách hướng dẫn khổng lồ chứa thông tin cần thiết cho hoạt động của cơ thể.

Hầu hết các tế bào đều mang gần như cùng một bộ DNA, nhưng tế bào thần kinh không hoạt động giống tế bào cơ, và tế bào da cũng thực hiện những chức năng khác với tế bào gan.

Điều gì tạo nên sự khác biệt ấy?

Một phần câu trả lời nằm ở cách các gen được điều hòa.

Trong sinh học, biểu hiện gen (gene expression) là quá trình thông tin từ gen được sử dụng để tạo ra các sản phẩm chức năng, chẳng hạn RNA và protein.

Các gen không nhất thiết hoạt động với cùng cường độ trong mọi hoàn cảnh. Có những gen được sử dụng nhiều hơn ở một loại tế bào, trong khi những gen khác ít hoạt động hoặc bị ức chế.

Di truyền học biểu sinh (Epigenetics) nghiên cứu những cơ chế điều hòa hoạt động của gen mà không làm thay đổi trình tự DNA.

Những cơ chế này bao gồm sự methyl hóa DNA và các thay đổi hóa học trên protein liên kết với DNA, góp phần điều chỉnh khả năng tiếp cận và sử dụng thông tin di truyền.

Nói một cách dễ hiểu, nếu DNA là nội dung cuốn sách, thì những cơ chế biểu sinh giống như hệ thống đánh dấu giúp tế bào biết phần thông tin nào cần được sử dụng trong từng hoàn cảnh.

Điều quan trọng là thay đổi biểu hiện gen không đồng nghĩa với thay đổi trình tự DNA.

Và không phải mọi thay đổi biểu hiện gen đều do cơ chế biểu sinh gây ra.

Sự phân biệt này đặc biệt cần thiết khi chúng ta tìm hiểu những tuyên bố về khả năng sử dụng tâm trí để tác động đến gen.

Từ những căng thẳng trong tâm trí đến phản ứng sinh học trong cơ thể

Bạn đã bao giờ trải qua một giai đoạn áp lực kéo dài, khi công việc, tài chính và những lo lắng về tương lai liên tục xuất hiện trong suy nghĩ?

Dù không phải lúc nào cũng đối diện với nguy hiểm thực sự, cơ thể vẫn có thể xuất hiện những phản ứng căng thẳng như tim đập nhanh, khó ngủ hoặc cảm giác mệt mỏi.

Điều này xảy ra vì trải nghiệm tâm lý và hoạt động sinh lý có mối liên hệ chặt chẽ.

Khi chúng ta nhận định một tình huống là đe dọa hoặc quá sức, các hệ thống phản ứng căng thẳng có thể được kích hoạt, bao gồm những quá trình liên quan đến hormone cortisol và hệ thần kinh tự chủ.

Các tín hiệu sinh học này có thể ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào và những con đường điều hòa biểu hiện gen, đặc biệt trong các quá trình liên quan đến phản ứng miễn dịch và viêm.

Nghiên cứu về căng thẳng kéo dài cũng cho thấy một số dạng nghịch cảnh có liên hệ với những thay đổi trong hoạt động điều hòa gen.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa một suy nghĩ tiêu cực sẽ trực tiếp làm hỏng DNA, hay việc thường xuyên lo lắng chắc chắn gây ra bệnh tật.

Cơ thể con người chịu tác động đồng thời của di truyền, môi trường, điều kiện sống, hành vi và nhiều yếu tố sinh học khác.

Dẫu vậy, những nghiên cứu ấy gợi mở một cách nhìn đáng quan tâm.

Chăm sóc sức khỏe tinh thần không chỉ là tìm kiếm cảm giác dễ chịu trong hiện tại. Nó còn có thể góp phần cải thiện cách chúng ta thích nghi với những áp lực mà cơ thể phải đối diện.

Dawson Church đã khám phá mối liên hệ giữa thiền định và biểu hiện gen như thế nào?

Trong Từ Tâm trí đến Vật chất, Dawson Church dành một chương để thảo luận về những tác động của môi trường và trạng thái tinh thần đối với hoạt động của tế bào.

Tác giả đặc biệt quan tâm đến khả năng những phương pháp thực hành như thiền định và điều tiết căng thẳng có thể liên quan đến sự thay đổi biểu hiện gen.

Một câu chuyện đáng chú ý trong sách là nghiên cứu được thực hiện với những người tham gia khóa thiền nâng cao do Joe Dispenza hướng dẫn.

Theo Dawson Church, nhóm nghiên cứu đã thu thập mẫu nước bọt từ 30 người và ghi nhận những thay đổi liên quan đến biểu hiện của tám gen sau bốn ngày thực hành.

Các gen được tác giả thảo luận có liên quan đến những quá trình sinh học như đáp ứng với căng thẳng tế bào, điều hòa oxy hóa và sửa chữa mô.

Đây là một góc nhìn gây tò mò: Liệu một thay đổi trong hoạt động tinh thần có thể đi kèm với những thay đổi có thể quan sát ở cấp độ sinh học?

Tuy nhiên, cần nhìn nhận những kết quả này một cách thận trọng.

Việc phát hiện sự khác biệt trong biểu hiện gen ở một nhóm nhỏ không đủ để khẳng định thiền định trực tiếp thay đổi DNA, ngăn ngừa ung thư hoặc chữa lành bệnh tật.

Để xác định hiệu quả thực sự, cần những nghiên cứu có nhóm đối chứng phù hợp, số lượng người tham gia đủ lớn và khả năng kiểm soát những yếu tố như giấc ngủ, chế độ ăn uống, vận động và môi trường sinh hoạt.

Bên cạnh đó, việc một gen có liên quan đến quá trình sửa chữa tế bào không có nghĩa sự thay đổi hoạt động của gen ấy chắc chắn đem lại lợi ích sức khỏe.

Một biến đổi sinh học được đo lường là một phát hiện nghiên cứu. Nhưng biến đổi ấy có mang lại lợi ích lâu dài cho con người hay không lại là một câu hỏi khác.

Nghiên cứu khoa học đã xác nhận được những gì?

Không chỉ Dawson Church, nhiều nhà khoa học cũng đang nghiên cứu mối liên hệ giữa các phương pháp điều hòa tâm trí và hoạt động của gen.

Năm 2017, Ivana Buric cùng các cộng sự công bố một bài tổng quan trên Frontiers in Immunology, phân tích 18 nghiên cứu về thiền, yoga, khí công và những phương pháp thực hành thân – tâm khác.

Kết quả ghi nhận một xu hướng đáng chú ý: Một số chương trình thực hành có liên hệ với sự giảm hoạt động của các con đường điều hòa gen liên quan đến phản ứng viêm, đặc biệt là con đường NF-κB.

Tuy nhiên, các nghiên cứu có sự khác biệt lớn về thiết kế, phương pháp và đối tượng tham gia. Vì vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh cần thêm bằng chứng trước khi đưa ra kết luận chắc chắn về ý nghĩa sức khỏe lâu dài.

Đáng chú ý hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2025 trên Frontiers in Psychology đã so sánh thiền định, yoga và chương trình giáo dục quản lý căng thẳng.

Nghiên cứu có 211 người trưởng thành đang trải qua căng thẳng kéo dài, được phân vào ba nhóm thực hành trong tám tuần.

Các nhà khoa học đánh giá những chỉ số tâm lý, dấu ấn sinh học liên quan đến căng thẳng và biểu hiện gen.

Kết quả cho thấy nhiều chỉ số tâm lý được cải thiện trong từng nhóm, nhưng không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa ba phương pháp ở những kết quả được đánh giá.

Điều này không phủ nhận giá trị của thiền định hoặc yoga.

Nó cho thấy những lợi ích được quan sát có thể chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố chung, và chưa có đủ bằng chứng để khẳng định một phương pháp cụ thể luôn tạo ra những biến đổi sinh học vượt trội.

Di truyền học biểu sinh vẫn là lĩnh vực đang phát triển, đặc biệt khi nghiên cứu những tác động lâu dài của các can thiệp tâm lý đối với DNA và quá trình điều hòa gen.

Chúng ta có thể làm gì với những hiểu biết về biểu sinh?

Một trong những bài học quan trọng nhất từ di truyền học biểu sinh không phải là chúng ta có thể điều khiển gen theo ý muốn.

Đó là nhận thức rằng sức khỏe chịu ảnh hưởng của cả yếu tố di truyền lẫn môi trường sống và những hành vi được duy trì theo thời gian.

Điều ấy khiến các thói quen hằng ngày trở nên đáng quan tâm hơn.

Giấc ngủ, vận động, dinh dưỡng, mức độ tiếp xúc với các yếu tố môi trường và khả năng quản lý căng thẳng đều có vai trò đối với sức khỏe.

Thay vì kỳ vọng rằng chỉ cần suy nghĩ tích cực là có thể thay đổi mọi quá trình sinh học, chúng ta có thể bắt đầu bằng những lựa chọn thực tế hơn.

Đó có thể là giảm bớt tình trạng làm việc quá sức, xây dựng lịch ngủ phù hợp, duy trì vận động hoặc dành thời gian cho những hoạt động giúp tinh thần thư giãn.

Thiền định và các phương pháp chánh niệm có thể là những công cụ hỗ trợ hữu ích đối với một số người, nhưng không nên thay thế việc chăm sóc y tế hoặc những điều kiện sống lành mạnh.

Và nếu đang mắc bệnh, không ai nên bị khiến cho cảm thấy rằng mình mắc bệnh vì suy nghĩ chưa đủ tích cực.

Sức khỏe con người phức tạp hơn rất nhiều so với khả năng kiểm soát của riêng tâm trí.

Bạn không thể lựa chọn bộ gen mình sinh ra, nhưng vẫn có thể chủ động với cách sống của mình

Trong hành trình phát triển bản thân, chúng ta thường muốn tìm kiếm một phương pháp có thể tạo ra sự thay đổi lớn lao.

Một cách suy nghĩ mới, một thói quen mới hoặc một kỹ thuật giúp cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn.

Nhưng có lẽ, giá trị thực sự của những khám phá về di truyền học biểu sinh nằm ở việc giúp chúng ta hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa con người và môi trường sống.

Chúng ta không thể quyết định mình được sinh ra với bộ gen nào.

Cũng không thể kiểm soát toàn bộ những tác động sinh học xảy ra trong cơ thể.

Nhưng trong phạm vi điều kiện cho phép, chúng ta vẫn có thể chủ động chăm sóc sức khỏe, điều chỉnh thói quen và tìm kiếm những môi trường hỗ trợ sự phát triển của bản thân.

Trong Từ Tâm trí đến Vật chất, Dawson Church mở rộng cuộc thảo luận về mối liên hệ giữa tâm trí, hoạt động não bộ, hormone và những quá trình sinh học ở cấp độ tế bào.

Dù một số giả thuyết của tác giả vẫn cần thêm bằng chứng khoa học, cuốn sách mang đến những góc nhìn đáng suy ngẫm về khả năng thích nghi và thay đổi của con người.

Bởi sau cùng, di truyền không đơn giản là một bản án định sẵn toàn bộ cuộc đời, nhưng cũng không phải thứ chúng ta có thể tùy ý viết lại chỉ bằng suy nghĩ.

Điều đáng giá không phải là tin rằng mình có thể kiểm soát mọi thứ bên trong cơ thể, mà là nhận ra những lựa chọn phù hợp hôm nay vẫn có thể góp phần xây dựng một cuộc sống khỏe mạnh và tốt đẹp hơn.

Khám phá sâu hơn những góc nhìn về di truyền học biểu sinh, khoa học thần kinh và mối liên hệ giữa tâm trí với cơ thể qua cuốn sách Từ Tâm trí đến Vật chất – Dawson Church, hiện có tại Happy Live.