Thiền thay đổi não bộ như thế nào? Đây là câu hỏi dễ dẫn đến hai thái cực. Một bên xem thiền đơn giản là ngồi yên để thư giãn. Bên kia lại gán cho thiền khả năng “tái lập trình não bộ” gần như tức thì. Nội dung trong Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình đi theo một cách giải thích cụ thể hơn: khi thiền, chúng ta thay đổi cách đặt sự chú ý, giảm bớt sự tham gia vào những kích thích bên ngoài và quan sát những khuôn mẫu suy nghĩ, cảm xúc, hành vi vốn thường diễn ra tự động.

Cuốn sách còn kết nối quá trình này với hoạt động sóng não và khả năng thay đổi các khuôn mẫu thần kinh. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: đây là mô hình và cách diễn giải được trình bày trong sách; không phải mọi tuyên bố rộng hơn về thiền và não bộ đều có thể xem là kết luận khoa học chỉ dựa trên nguồn này.

Khi thiền, điều đầu tiên thay đổi là sự chú ý

Hãy hình dung một ngày làm việc bình thường. Mắt nhìn màn hình, tai nghe tiếng đồng nghiệp, điện thoại rung, đầu óc nghĩ về công việc tiếp theo và thỉnh thoảng nhớ lại chuyện vừa xảy ra. Sự chú ý liên tục hướng tới con người, đồ vật, địa điểm và thời gian.

Trong sách, trạng thái tỉnh táo và chú ý nhiều đến môi trường bên ngoài được liên hệ với hoạt động Beta. Khi bắt đầu thiền, người thực hành nhắm mắt, giữ cơ thể tương đối yên và giảm lượng thông tin cảm giác từ môi trường. Theo cách giải thích của tác giả, khi sự chú ý vào thế giới bên ngoài giảm xuống, hoạt động phân tích cũng có thể dịu dần.

Điểm quan trọng ở đây không phải cố ép bộ não “không được suy nghĩ”. Thiền được sử dụng để thay đổi đối tượng của sự chú ý: từ liên tục phản ứng với bên ngoài sang quan sát nhiều hơn những gì đang diễn ra bên trong.

Từ Beta sang Alpha có ý nghĩa gì?

Trong mô hình được trình bày trong sách, quá trình thiền thường được giải thích cùng sự chuyển đổi từ Beta sang Alpha, và ở trạng thái sâu hơn có thể tiến tới Theta. Alpha được mô tả như trạng thái thư giãn hơn, trong đó sự chú ý đến môi trường bên ngoài giảm xuống và thế giới nội tâm trở nên nổi bật hơn.

Điều này không có nghĩa Beta là “xấu” còn Alpha hay Theta là “tốt”. Beta cần thiết khi chúng ta tỉnh táo, giải quyết vấn đề và tương tác với môi trường. Alpha và Theta cũng không phải những “cấp độ tâm linh” cao hơn. Chúng là các dải hoạt động điện não được tác giả sử dụng để mô tả những trạng thái khác nhau trong quá trình thiền.

Vì vậy, khi nói thiền thay đổi não bộ, không nên hiểu đơn giản rằng cứ nhắm mắt là não lập tức chuyển sang một “tần số tốt hơn”. Thực tế phức tạp hơn nhiều và các dải tần có thể cùng hiện diện.

Thiền không chỉ nhằm tạo cảm giác thư giãn

Một người có thể ngồi yên 20 phút nhưng dành gần như toàn bộ thời gian nghĩ về công việc. Một người khác có thể bắt đầu nhận thấy mình liên tục quay về cùng một nỗi lo, cùng một ký ức hay cùng một cách phán xét.

Điểm thứ hai đặc biệt quan trọng trong phương pháp của cuốn sách. Tác giả nhấn mạnh việc quan sát những suy nghĩ, hành vi và cảm xúc quen thuộc để những chương trình trước đây diễn ra ngoài nhận thức bắt đầu được nhận diện.

Giả sử mỗi lần nghĩ đến một đồng nghiệp, bạn lập tức khó chịu. Bình thường, suy nghĩ ấy xuất hiện, cảm xúc đi theo rồi cả chuỗi câu chuyện bắt đầu: “Anh ta lúc nào cũng…”, “Lần trước anh ta đã…”, “Lần tới mình sẽ…”

Trong thiền, mục tiêu không nhất thiết là tìm cách chứng minh những suy nghĩ ấy đúng hay sai. Trước hết là nhìn thấy chúng đang xuất hiện.

Đây là điểm khiến thiền trong phương pháp này khác với việc đơn thuần ngồi thư giãn.

Não bộ thay đổi vì một lần thiền hay vì quá trình luyện tập?

Nếu hôm nay bạn thiền một lần rồi ngày mai trở lại toàn bộ cách suy nghĩ, cảm nhận và hành động cũ, sẽ không hợp lý khi kết luận rằng não bộ đã được “tái lập trình”.

Một trong những ý xuyên suốt sách là sự lặp lại. Những khuôn mẫu cũ trở nên quen thuộc vì chúng đã được thực hiện nhiều lần; theo logic tương tự, cách suy nghĩ và hành động mới cũng cần được luyện tập.

Nguồn mô tả quá trình người thực hành quan sát cách não bộ thường xuyên kích hoạt theo những trình tự và mô hình quen thuộc, rồi sử dụng thiền, suy ngẫm và diễn tập hằng ngày để hướng tới một cách sống mới.

Vì thế, sẽ chính xác hơn khi nhìn thiền như một hoạt động luyện tập lặp lại, thay vì một nút bấm làm não thay đổi ngay lập tức.

Thiền có “xóa” những đường dẫn thần kinh cũ không?

Đây là kiểu diễn đạt cần thận trọng.

Trong sách, những chương trình tự động được mô tả thông qua các trình tự, mô hình và tổ hợp hoạt động quen thuộc của não bộ. Tác giả cho rằng khi chúng ta quan sát những chương trình này một cách có ý thức, chúng ta bắt đầu tách mình khỏi cách vận hành tự động của “con người cũ”.

Nhưng không nên biến ý này thành hình ảnh quá đơn giản rằng thiền sẽ “xóa một đường dẫn xấu rồi tạo một đường dẫn tốt”. Não bộ phức tạp hơn một sơ đồ dây điện.

Cách diễn đạt an toàn và dễ hiểu hơn là: thiền tạo một hoàn cảnh để chúng ta luyện tập sự chú ý, nhận diện khuôn mẫu quen thuộc và diễn tập những cách phản ứng khác.

Vậy thiền thay đổi não bộ hay thay đổi cách chúng ta sử dụng nó?

Hai cách nói này không nhất thiết loại trừ nhau, nhưng trong phạm vi nội dung cuốn sách, điều dễ quan sát nhất bắt đầu từ cách chúng ta sử dụng sự chú ý.

Thay vì một suy nghĩ xuất hiện và lập tức bị cuốn theo nó, chúng ta tập nhận ra suy nghĩ. Thay vì một cảm xúc quen thuộc lập tức biến thành hành động, chúng ta tập quan sát cảm xúc. Thay vì đợi tình huống xảy ra rồi cố phản ứng khác đi, chúng ta có thể diễn tập trước cách mình muốn hành động.

Đó là một quá trình ít huyền bí hơn câu “tái lập trình não bộ”, nhưng cũng thực tế hơn.

Khi tìm hiểu thiền thay đổi não bộ, có lẽ không cần bắt đầu bằng câu hỏi “Sau bao nhiêu phút não của tôi sẽ thay đổi?”. Một câu hỏi hữu ích hơn là:

Sau một thời gian luyện tập, mình có nhận ra suy nghĩ và phản ứng quen thuộc sớm hơn trước không?

Nếu trước đây bạn chỉ nhận ra sau khi đã nổi nóng, còn bây giờ nhận ra ngay lúc cơn giận bắt đầu; nếu trước đây một suy nghĩ kéo theo hàng chục phút lo lắng, còn bây giờ bạn có thể nhìn thấy nó mà chưa lập tức đi theo — đó ít nhất là một thay đổi có thể quan sát trong cách bạn liên hệ với hoạt động của chính tâm trí mình.

Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn cách thiền, sự chú ý, tâm trí phân tích, các trạng thái sóng não và những chương trình tự động được kết nối trong cùng một phương pháp, Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình trình bày khá chi tiết quá trình này và các bài thực hành đi kèm.

Bạn có thể tìm hiểu cuốn sách tại đây:

Phá bỏ thói quen, Đánh thức chính mình

ĐẶT NGAY