Chỉ cần nhìn thấy một quả chanh được cắt đôi, nhiều người đã có cảm giác chua miệng, thậm chí tiết nước bọt dù chưa hề nếm thử. Hoặc đôi khi, chỉ một âm thanh quen thuộc cũng đủ khiến bạn giật mình trước khi kịp nhận ra nó phát ra từ đâu.

Những hiện tượng như vậy cho thấy một điều thú vị: cơ thể không phải lúc nào cũng cần trải nghiệm trực tiếp một sự việc mới bắt đầu phản ứng. Đôi khi, một tín hiệu gắn với trải nghiệm trước đó đã đủ để khơi dậy phản ứng quen thuộc.

Đây là điểm khởi đầu để tìm hiểu phản ứng có điều kiện – một cơ chế học tập có vai trò quan trọng trong tâm lý học, đồng thời giúp giải thích một số phản ứng sinh lý liên quan đến hiệu ứng giả dược.

Phản ứng có điều kiện là gì?

Phản ứng có điều kiện là phản ứng hình thành thông qua quá trình học liên kết. Khi một tín hiệu vốn không gây ra phản ứng cụ thể được kết hợp nhiều lần với một tác nhân có khả năng gây phản ứng đó, tín hiệu ban đầu có thể dần tự khơi gợi phản ứng tương tự.

Ví dụ, thức ăn tự nhiên có thể kích thích chó tiết nước bọt. Nhưng tiếng chuông thông thường không tạo ra phản ứng này. Nếu tiếng chuông liên tục xuất hiện trước khi chó được cho ăn, con vật có thể học được mối liên hệ giữa hai sự kiện.

Sau một thời gian, tiếng chuông có thể khiến chó tiết nước bọt ngay cả khi thức ăn chưa xuất hiện. Cơ thể đã học cách phản ứng với tín hiệu báo trước một sự kiện quen thuộc.

Cơ chế này thường được gọi là điều kiện hóa cổ điển.

Thí nghiệm Pavlov: Khi tiếng chuông trở thành tín hiệu

Nhà sinh lý học người Nga Ivan Pavlov nổi tiếng với những nghiên cứu về phản xạ có điều kiện ở chó.

Trong ví dụ được trình bày trong Bạn là Nhà Giả Dược, tiếng chuông được liên kết lặp lại với việc cho ăn. Dần dần, con chó không còn cần nhìn thấy thức ăn mới tiết nước bọt. Chỉ riêng tín hiệu đã học cũng có thể khơi gợi phản ứng sinh lý.

Điểm quan trọng không nằm ở tiếng chuông. Bản thân âm thanh ấy không có đặc tính sinh học khiến chó tiết nước bọt. Chính mối liên hệ được học qua trải nghiệm đã làm thay đổi ý nghĩa của nó đối với cơ thể.

Có thể hình dung quá trình này qua ba giai đoạn:

1. Trước khi học: Thức ăn gây tiết nước bọt, còn tiếng chuông không gây phản ứng tương tự.

2. Trong quá trình học: Tiếng chuông được ghép nhiều lần với sự xuất hiện của thức ăn.

3. Sau khi học: Tiếng chuông có thể tự kích thích phản ứng tiết nước bọt.

Thí nghiệm cho thấy cơ thể có thể học những mối liên hệ mà không cần mỗi lần đều phải trải qua đầy đủ tác nhân ban đầu.

Vì sao cơ thể phản ứng trước khi chúng ta kịp suy nghĩ?

Nhiều phản ứng sinh lý diễn ra tự động, chẳng hạn như tiết nước bọt, thay đổi nhịp tim hoặc hoạt động tiêu hóa. Chúng không đòi hỏi chúng ta phải chủ động ra lệnh từng bước.

Khi một tín hiệu đã trở nên quen thuộc thông qua học liên kết, cơ thể có thể phản ứng với tín hiệu ấy mà không cần một quyết định có ý thức.

Trong cuốn sách, Joe Dispenza sử dụng ví dụ Pavlov để giải thích vai trò của trí nhớ liên kết và hệ thần kinh tự chủ. Theo cách diễn giải của tác giả, tín hiệu từ môi trường có thể kích hoạt những phản ứng sinh lý đã được học trước đó.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi phản ứng tự động đều là phản ứng có điều kiện. Một số phản xạ là bẩm sinh, còn những phản ứng có điều kiện được hình thành thông qua trải nghiệm và học tập.

Sự khác biệt nằm ở chỗ: cơ thể đã học mối liên hệ ấy hay phản ứng vốn có sẵn từ trước?

Trí nhớ liên kết có vai trò gì?

Trí nhớ liên kết giúp chúng ta ghi nhận rằng hai sự kiện thường xuất hiện cùng nhau hoặc một sự kiện có thể báo trước sự kiện khác.

Chẳng hạn, bạn từng nhiều lần uống cà phê vào một thời điểm nhất định trong ngày. Sau đó, chỉ cần bước vào quán quen hoặc ngửi thấy mùi cà phê, bạn đã cảm thấy muốn uống một tách.

Trải nghiệm này có thể liên quan đến nhiều cơ chế, bao gồm thói quen, ký ức và những liên kết đã học. Nó không chứng minh rằng tất cả cảm giác thèm cà phê đều là điều kiện hóa cổ điển, nhưng giúp hình dung cách một tín hiệu quen thuộc có thể khơi gợi phản ứng.

Điều tương tự có thể xảy ra với những tín hiệu khác như âm thanh thông báo, địa điểm hoặc một mùi hương gắn với trải nghiệm trước đó.

Một khi tín hiệu đã mang ý nghĩa nhất định, chúng ta không còn tiếp nhận nó như một thông tin hoàn toàn mới.

Phản ứng có điều kiện liên quan gì đến hiệu ứng giả dược?

Đây là phần đặc biệt đáng chú ý trong nghiên cứu về placebo.

Hãy tưởng tượng một bệnh nhân nhiều lần được sử dụng một loại thuốc có hoạt chất và cơ thể xuất hiện phản ứng sinh lý tương ứng. Qua những lần điều trị, các tín hiệu đi kèm như viên thuốc, cách sử dụng hoặc bối cảnh điều trị có thể được liên kết với tác dụng của thuốc.

Trong một số điều kiện nghiên cứu, khi hoạt chất được thay bằng giả dược nhưng những tín hiệu quen thuộc vẫn được giữ lại, cơ thể có thể xuất hiện một phần phản ứng đã được học.

Cuốn sách dẫn các nghiên cứu của Fabrizio Benedetti để giải thích rằng điều kiện hóa và kỳ vọng không nhất thiết tạo ra cùng một loại phản ứng giả dược. Với một số đáp ứng sinh lý tự động, trải nghiệm điều trị trước đó và quá trình điều kiện hóa có thể đóng vai trò quan trọng. Trong khi đó, với một số kết quả như cảm nhận đau, sự kỳ vọng cũng có thể góp phần tạo ra đáp ứng.

Điều này không có nghĩa giả dược có thể thay thế mọi loại thuốc. Khả năng xuất hiện phản ứng phụ thuộc vào loại đáp ứng được nghiên cứu, quá trình học trước đó và nhiều yếu tố khác.

Phản ứng có điều kiện giúp giải thích một phần hiệu ứng giả dược, chứ không chứng minh rằng cơ thể có thể tự tạo ra mọi tác dụng điều trị chỉ nhờ niềm tin.

Có thể thay đổi phản ứng có điều kiện không?

Một phản ứng đã học không nhất thiết tồn tại mãi mãi với cùng cường độ.

Trong điều kiện hóa cổ điển, nếu tín hiệu được lặp lại nhiều lần mà không còn đi kèm tác nhân ban đầu, phản ứng có điều kiện có thể suy giảm. Quá trình này được gọi là dập tắt phản ứng có điều kiện.

Ví dụ, nếu tiếng chuông nhiều lần vang lên nhưng không còn báo trước thức ăn, phản ứng tiết nước bọt của chó có thể giảm dần.

Tuy nhiên, việc suy giảm không nhất thiết đồng nghĩa ký ức liên kết đã bị xóa hoàn toàn. Trong một số hoàn cảnh, phản ứng từng suy giảm có thể xuất hiện trở lại.

Ở con người, việc thay đổi một phản ứng quen thuộc còn phụ thuộc vào bối cảnh, loại phản ứng và trải nghiệm cá nhân. Vì vậy, không có một công thức đơn giản có thể áp dụng cho tất cả trường hợp.

Hiểu phản ứng có điều kiện giúp ích gì trong cuộc sống?

Giá trị thực tế của việc tìm hiểu cơ chế này là nhận ra rằng không phải phản ứng nào của chúng ta cũng chỉ xuất phát từ sự việc đang diễn ra.

Đôi khi, một phần phản ứng đến từ ý nghĩa mà não bộ đã học cách gắn cho tín hiệu ấy trong quá khứ.

Khi nghe tiếng thông báo điện thoại, bạn có thể lập tức muốn kiểm tra màn hình. Khi bước vào một nơi từng gắn với trải nghiệm khó chịu, bạn có thể cảm thấy căng thẳng dù chưa có chuyện gì mới xảy ra.

Những ví dụ ấy cần được xem xét trong từng hoàn cảnh, thay vì vội kết luận tất cả đều do điều kiện hóa. Nhưng chúng gợi ra một câu hỏi hữu ích: Điều gì trong môi trường đang khơi gợi phản ứng quen thuộc của mình?

Hiểu được sự khác biệt giữa tín hiệu hiện tại và phản ứng đã học là bước đầu để quan sát hành vi, cảm xúc và những thói quen tự động một cách rõ ràng hơn.

Nếu bạn từng thắc mắc vì sao một tín hiệu quen thuộc có thể khiến cơ thể phản ứng trước cả khi bạn chủ động suy nghĩ, hoặc vì sao trải nghiệm dùng thuốc trước đó có thể ảnh hưởng đến phản ứng với giả dược, cuốn Bạn là Nhà Giả Dược sẽ giúp bạn khám phá sâu hơn cách tác giả kết nối điều kiện hóa, trí nhớ liên kết và hiệu ứng placebo.

Happy Live Team

Có thể bạn quan tâm

Bạn là Nhà Giả Dược

ĐẶT SÁCH NGAY