Một mùi nước hoa bất chợt khiến bạn nhớ đến người đã lâu không gặp. Tiếng nhạc quen thuộc đưa bạn trở về một giai đoạn trong cuộc sống. Thậm chí, chỉ cần bước vào một địa điểm từng gắn với trải nghiệm căng thẳng, bạn đã cảm thấy không thoải mái dù chưa có chuyện gì xảy ra.

Điều đáng chú ý là những phản ứng này đôi khi xuất hiện trước khi bạn kịp chủ động nhớ lại toàn bộ sự việc.

Vì sao một âm thanh, mùi hương hoặc khung cảnh lại có thể khơi dậy ký ức và cảm xúc nhanh đến vậy?

Để hiểu hiện tượng này, chúng ta cần tìm hiểu trí nhớ liên kết – cách não bộ học và lưu giữ mối quan hệ giữa những sự kiện, tín hiệu và trải nghiệm trong cuộc sống.

Trí nhớ liên kết là gì?

Trí nhớ liên kết là khả năng ghi nhớ mối quan hệ giữa hai hoặc nhiều thông tin, sự kiện hay trải nghiệm. Nhờ đó, khi gặp lại một yếu tố quen thuộc, chúng ta có thể nhớ đến yếu tố từng gắn liền với nó.

Chẳng hạn, khi nghe một bài hát thường được phát trong những chuyến du lịch cùng gia đình, bạn có thể nhớ lại địa điểm, con người và cảm xúc của chuyến đi.

Trong trường hợp này, âm nhạc trở thành một tín hiệu gợi nhớ. Nó không chứa toàn bộ ký ức, nhưng đã được liên kết với trải nghiệm trước đó.

Cơ chế học liên kết giúp con người nhận ra các mối quan hệ trong môi trường, dự đoán điều có thể xảy ra và thích nghi với những tình huống quen thuộc.

Tuy nhiên, cần phân biệt việc một tín hiệu gợi nhớ ký ức với việc tín hiệu đó tạo ra phản ứng sinh lý có điều kiện. Hai hiện tượng có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Não bộ hình thành trí nhớ liên kết như thế nào?

Hãy tưởng tượng bạn thường xuyên ghé một quán cà phê sau giờ làm. Ở đó có mùi cà phê rang, một bản nhạc nhẹ và chiếc bàn cạnh cửa sổ mà bạn yêu thích.

Qua nhiều lần ghé thăm, những yếu tố này có thể trở nên gắn bó trong trí nhớ. Sau này, chỉ cần nghe lại bản nhạc quen thuộc, bạn đã nhớ đến không gian quán.

Não bộ không nhất thiết ghi nhớ từng chi tiết như những thông tin hoàn toàn độc lập. Nó có thể hình thành mối liên hệ giữa âm thanh, hình ảnh, cảm xúc và hoàn cảnh xuất hiện cùng nhau.

Việc học những mối liên hệ ấy có sự tham gia của nhiều hệ thống não bộ, tùy thuộc vào loại thông tin và phản ứng được hình thành.

Đặc biệt, khi một tín hiệu thường xuyên báo trước một sự kiện quan trọng, tín hiệu ấy có thể dần ảnh hưởng đến kỳ vọng và hành vi.

Đây cũng là cơ sở để hiểu mối quan hệ giữa trí nhớ liên tưởng và phản ứng có điều kiện.

Thí nghiệm Pavlov cho thấy điều gì về trí nhớ liên kết?

Một trong những ví dụ nổi tiếng về học liên kết là nghiên cứu của nhà sinh lý học Ivan Pavlov.

Thức ăn tự nhiên kích thích chó tiết nước bọt. Nhưng khi một tín hiệu như tiếng chuông được kết hợp nhiều lần với việc cho ăn, con chó có thể học được mối quan hệ giữa hai sự kiện.

Sau quá trình điều kiện hóa, tiếng chuông có thể tự khơi gợi phản ứng tiết nước bọt, ngay cả khi thức ăn chưa xuất hiện.

Trong Bạn là Nhà Giả Dược, Joe Dispenza sử dụng ví dụ này để giải thích cách một tín hiệu từ môi trường có thể kích hoạt phản ứng sinh lý đã được học. Theo tác giả, tiếng chuông trở thành yếu tố gợi lại mối liên hệ giữa âm thanh và việc được cho ăn.

Điều thú vị là con chó không cần chủ động suy nghĩ rằng mình sắp được ăn rồi mới tiết nước bọt.

Phản ứng đã được hình thành thông qua trải nghiệm lặp lại.

Trí nhớ liên kết giúp lưu giữ mối quan hệ giữa các sự kiện, còn phản ứng có điều kiện là một kết quả có thể xuất hiện khi mối liên hệ ấy được học.

Vì sao môi trường quen thuộc có thể khơi dậy cảm xúc cũ?

Không phải lúc nào chúng ta cũng cần nhớ rõ một sự kiện mới cảm nhận được ảnh hưởng của nó.

Một người từng trải qua nhiều cuộc tranh cãi trong một căn phòng có thể cảm thấy căng thẳng khi quay lại đó. Cảm giác này có thể xuất hiện ngay cả khi căn phòng hiện tại hoàn toàn yên tĩnh.

Màu sắc, âm thanh hoặc cách bố trí không gian có thể trở thành những tín hiệu gợi lại trải nghiệm trước đây.

Trong cuốn sách, tác giả nhấn mạnh rằng môi trường quen thuộc có thể khơi gợi những phản ứng cũ. Ông sử dụng các ví dụ liên quan đến bệnh nhân Parkinson, người từng sử dụng chất gây nghiện và những thói quen sinh hoạt để minh họa ảnh hưởng của tín hiệu môi trường.

Tuy nhiên, không nên xem mọi cảm xúc xuất hiện trong môi trường quen thuộc đều là kết quả của điều kiện hóa. Cảm xúc con người còn chịu ảnh hưởng từ cách diễn giải tình huống, ký ức có ý thức và hoàn cảnh hiện tại.

Điểm đáng chú ý là môi trường không chỉ cung cấp thông tin mới mà còn có thể gợi lại những điều chúng ta đã học trong quá khứ.

Trí nhớ liên kết có vai trò gì trong hiệu ứng giả dược?

Đây là một ứng dụng đặc biệt của cơ chế học liên kết.

Trong điều trị y tế, bệnh nhân không chỉ tiếp xúc với hoạt chất của thuốc. Họ còn trải nghiệm hình dạng viên thuốc, cách sử dụng, lời hướng dẫn của bác sĩ và những tín hiệu khác trong quá trình điều trị.

Nếu một loại thuốc nhiều lần tạo ra phản ứng sinh lý nhất định, những tín hiệu đi kèm có thể được liên kết với phản ứng đó.

Trong một số nghiên cứu, sau quá trình điều kiện hóa bằng thuốc có hoạt chất, việc sử dụng giả dược trong bối cảnh tương tự vẫn có thể tạo ra một phần đáp ứng đã học.

Joe Dispenza dẫn các nghiên cứu của Fabrizio Benedetti để giải thích vai trò của trí nhớ liên kết trong hiệu ứng placebo. Theo phần trình bày của sách, điều kiện hóa có thể liên quan đến một số đáp ứng sinh lý tự động, trong khi kỳ vọng cũng đóng vai trò quan trọng đối với những kết quả như cảm nhận đau.

Điều này cho thấy hiệu ứng giả dược không chỉ liên quan đến việc bệnh nhân nghĩ rằng mình đang được điều trị. Trong một số trường hợp, trải nghiệm điều trị trước đó cũng góp phần hình thành đáp ứng.

Dù vậy, không thể suy ra rằng trí nhớ liên kết giúp cơ thể tự tạo ra mọi tác dụng của thuốc hoặc thay thế các phương pháp điều trị y khoa.

Trí nhớ liên kết ảnh hưởng đến thói quen hằng ngày ra sao?

Bạn có thể nhận thấy cơ chế liên kết trong những hành vi rất quen thuộc.

Chẳng hạn, một người thường uống cà phê vào mỗi buổi sáng có thể bắt đầu muốn uống ngay khi ngửi thấy mùi cà phê mới pha. Người thường kiểm tra điện thoại khi nghe thông báo có thể đưa tay tìm thiết bị gần như ngay lập tức.

Những hành vi này có thể liên quan đến nhiều cơ chế học tập và hình thành thói quen, trong đó có sự liên kết giữa tín hiệu và trải nghiệm trước đó.

Cuốn sách đưa ra ví dụ về người muốn từ bỏ thói quen uống cà phê. Khi nghe tiếng máy pha hoặc ngửi thấy mùi cà phê, người đó có thể cảm thấy thôi thúc muốn uống dù đã quyết định hạn chế.

Điều này giúp lý giải vì sao thay đổi một thói quen đôi khi không chỉ là vấn đề quyết tâm.

Những tín hiệu quen thuộc trong môi trường vẫn có thể tiếp tục gợi ra mong muốn hoặc hành vi cũ.

Có thể thay đổi những liên kết đã hình thành trong trí nhớ không?

Những mối liên kết đã học không nhất thiết duy trì mãi với cùng mức độ ảnh hưởng.

Trong điều kiện hóa cổ điển, khi một tín hiệu nhiều lần xuất hiện mà không còn đi kèm sự kiện từng được dự đoán, phản ứng có điều kiện có thể suy giảm.

Tuy nhiên, sự suy giảm này không đồng nghĩa ký ức cũ đã bị xóa hoàn toàn. Một số phản ứng có thể xuất hiện trở lại trong những hoàn cảnh nhất định.

Trong đời sống, bạn có thể bắt đầu bằng việc nhận diện những tín hiệu thường khơi gợi phản ứng quen thuộc.

Nếu muốn hạn chế việc kiểm tra điện thoại liên tục, bạn có thể tắt bớt thông báo không cần thiết và tập trung làm việc trong những khoảng thời gian ngắn. Nếu muốn thay đổi thói quen uống cà phê, bạn có thể điều chỉnh những tình huống thường gắn với việc uống.

Đây là những cách thay đổi môi trường và hành vi có tính thực tế, không phải phương pháp xóa ký ức.

Hiểu về trí nhớ liên kết giúp chúng ta nhận ra rằng một phần phản ứng hiện tại có thể chịu ảnh hưởng từ những điều đã học trước đây.

Một tín hiệu quen thuộc có thể gợi lại cảm xúc hoặc hành vi cũ, nhưng điều đó không có nghĩa chúng ta bắt buộc phải tiếp tục phản ứng theo cùng một cách.

Nếu bạn từng thắc mắc vì sao một mùi hương, âm thanh hoặc môi trường quen thuộc có thể khơi dậy phản ứng của cơ thể, hay vì sao trải nghiệm sử dụng thuốc trước đó có thể ảnh hưởng đến hiệu ứng giả dược, cuốn Bạn là Nhà Giả Dược sẽ giúp bạn khám phá sâu hơn cách tác giả kết nối trí nhớ liên tưởng, phản ứng có điều kiện và kỳ vọng trong nghiên cứu placebo.

Happy Live Team

Có thể bạn quan tâm

Bạn là Nhà Giả Dược

ĐẶT SÁCH NGAY