Môi trường ảnh hưởng con người nhiều hơn những gì chúng ta thường nhận ra. Bạn bước vào văn phòng, nhìn thấy chiếc bàn quen thuộc, mở chiếc máy tính quen thuộc, gặp những gương mặt quen thuộc và bắt đầu một ngày gần giống hôm qua. Chưa cần chủ động nghĩ nhiều, một loạt suy nghĩ, cảm xúc và cách hành xử quen thuộc đã xuất hiện.

Điều tương tự xảy ra khi trở về nhà, gặp một người cũ, đi qua con đường quen hay bước vào căn phòng từng gắn với một giai đoạn đặc biệt. Có những nơi khiến chúng ta lập tức thấy dễ chịu. Có nơi vừa bước vào đã thấy căng thẳng. Đôi khi hoàn cảnh chưa xảy ra chuyện gì mới, nhưng tâm trí đã bắt đầu kể lại một câu chuyện cũ.

Vậy môi trường ảnh hưởng con người bằng cách nào?

Môi trường không chỉ là nơi chúng ta đang đứng

Khi nói đến môi trường, chúng ta thường nghĩ đến nhà ở, nơi làm việc, thành phố hoặc những người xung quanh. Nhưng dưới góc nhìn tâm lý và hành vi, môi trường còn chứa rất nhiều tín hiệu: một khuôn mặt, giọng nói, mùi hương, chiếc điện thoại, bàn làm việc, con đường, thậm chí một thời điểm quen thuộc trong ngày.

Những tín hiệu ấy có thể liên kết với ký ức và kinh nghiệm đã có. Vì vậy, khi gặp lại chúng, chúng ta không nhất thiết tiếp nhận mọi thứ như thể lần đầu tiên. Não bộ đã có thông tin trước đó để dự đoán, diễn giải và chuẩn bị cách phản ứng.

Trong Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình, một luận điểm quan trọng là con người dễ suy nghĩ và cảm nhận tương ứng với môi trường quen thuộc. Tác giả vì thế đặt việc vượt khỏi sự chi phối của môi trường, cơ thể và thời gian vào trung tâm của quá trình thay đổi.

Một căn phòng có thể gọi lại một phiên bản cũ của bạn

Hãy hình dung một người đã chuyển việc được hai năm. Ở công ty mới, anh tự tin, chủ động và có quyền quyết định. Nhưng một ngày anh trở lại công ty cũ để gặp đồng nghiệp. Vẫn hành lang ấy, phòng họp ấy, chiếc bàn ấy và những người từng làm việc cùng anh.

Không có gì bắt buộc anh phải trở thành con người của hai năm trước. Nhưng những tín hiệu quen thuộc có thể khơi lại ký ức, cách suy nghĩ và cảm xúc từng gắn với nơi đó. Anh có thể bất giác nói nhỏ hơn khi gặp sếp cũ hoặc cư xử giống phiên bản trước đây của mình.

Đây là một cách dễ hình dung môi trường ảnh hưởng con người: môi trường không viết lại tính cách của chúng ta chỉ trong vài giây, nhưng những tín hiệu quen thuộc có thể kích hoạt những liên kết đã được học từ trước.

Bởi vậy, đôi khi chúng ta thay đổi rất dễ khi đi xa nhưng lại nhanh chóng quay về cách cũ khi trở lại hoàn cảnh cũ. Không nhất thiết vì quyết tâm biến mất. Có thể đơn giản là những “nút bấm” quen thuộc lại xuất hiện.

Tại sao nhìn thấy một thứ quen thuộc lại có sức mạnh như vậy?

Não bộ không cần xây dựng mọi trải nghiệm từ con số không. Kinh nghiệm trong quá khứ giúp chúng ta nhận ra thứ quen thuộc và phản ứng nhanh hơn. Điều đó rất hữu ích: mỗi sáng bạn không cần học lại cách sử dụng bàn phím, lái xe hay pha cà phê.

Nhưng cơ chế học từ kinh nghiệm cũng có mặt còn lại. Nếu một hoàn cảnh liên tục đi cùng một kiểu suy nghĩ, hành vi hoặc cảm xúc, việc quay lại hoàn cảnh đó có thể khiến khuôn mẫu quen thuộc dễ xuất hiện hơn.

Trong sách, tác giả dành riêng một phần cho mối liên hệ giữa ký ức và môi trường bên trong, đồng thời cho rằng muốn tạo ra thay đổi, con người phải học cách suy nghĩ vượt khỏi những điều kiện quen thuộc của cuộc sống hiện tại.

Điều này không có nghĩa môi trường quyết định tuyệt đối con người. Chính xác hơn, môi trường cung cấp những tín hiệu mà não bộ đã học cách liên kết với trải nghiệm trước đó.

Con người cũng là một phần của môi trường

Một trong những tác nhân mạnh nhất không phải căn phòng hay đồ vật mà là người khác.

Bạn có thể rất điềm tĩnh ở nơi làm việc nhưng dễ mất kiên nhẫn khi nói chuyện với một thành viên trong gia đình. Bạn có thể nói chuyện tự nhiên với hàng chục người nhưng lập tức dè dặt trước một người từng khiến mình cảm thấy thấp kém. Người kia chưa cần làm gì mới; lịch sử giữa hai người đã đủ tạo ra kỳ vọng.

Bởi vậy, cùng một người có thể thể hiện những phiên bản rất khác nhau trong những môi trường khác nhau. Đây cũng là lý do thay đổi hành vi không chỉ là câu chuyện của “ý chí”. Chúng ta còn phải nhận diện hoàn cảnh nào thường gọi một cách suy nghĩ hoặc phản ứng cũ xuất hiện.

Thay đổi môi trường có đồng nghĩa thay đổi con người?

Không hoàn toàn.

Chuyển nhà, nghỉ việc, đổi thành phố hay cắt bỏ một mối quan hệ có thể làm biến mất nhiều tín hiệu từng kích hoạt hành vi cũ. Nhưng nếu những cách suy nghĩ và phản ứng đã được học vẫn còn, chúng có thể xuất hiện trở lại trong một hoàn cảnh mới có cấu trúc tương tự.

Ngược lại, chúng ta cũng không thể loại bỏ tất cả tác nhân khỏi cuộc sống. Người khiến bạn khó chịu có thể là đồng nghiệp. Áp lực có thể là một phần của công việc. Gia đình không phải thứ có thể “thiết kế lại” như căn phòng.

Vì vậy, hiểu môi trường ảnh hưởng con người không nhằm đi đến kết luận rằng muốn thay đổi thì phải trốn khỏi môi trường. Giá trị lớn hơn nằm ở việc nhận ra mối liên hệ giữa tín hiệu bên ngoài và trạng thái bên trong.

Khi môi trường không đổi nhưng phản ứng của chúng ta thay đổi

Giả sử mỗi lần một đồng nghiệp phản đối ý kiến, bạn lập tức phòng thủ. Nếu điều này xảy ra đủ nhiều, chỉ cần người ấy bắt đầu nói, cơ thể đã có thể căng lên và tâm trí chuẩn bị phản bác.

Điểm bắt đầu của thay đổi không nhất thiết là khiến đồng nghiệp kia ngừng phản đối. Nó có thể đơn giản hơn: nhận ra khoảnh khắc phản ứng quen thuộc chuẩn bị xuất hiện.

Trong phần thực hành, cuốn sách nhấn mạnh việc trở nên quen thuộc với những suy nghĩ và phản ứng tự động đến mức có thể nhận biết chúng trước khi chúng diễn ra. Tác giả gọi mục tiêu ở giai đoạn này là “Nhận thức”.

Khi chưa nhận ra mối liên hệ ấy, quá trình thường diễn ra rất nhanh: môi trường xuất hiện → chương trình cũ chạy → phản ứng xảy ra. Khi nhận ra nó, một khoảng trống nhỏ bắt đầu hình thành giữa tín hiệu và cách chúng ta đáp lại.

Đó cũng là điểm đáng nhớ nhất khi tìm hiểu môi trường ảnh hưởng con người. Chúng ta không sống tách biệt khỏi môi trường, nhưng cũng không phải bản sao thụ động của môi trường. Một căn phòng cũ, một người quen hay một tình huống quen thuộc có thể gọi lại con người của ngày hôm qua. Điều đáng quan tâm là liệu chúng ta có nhận ra điều đó trước khi lại hành động giống ngày hôm qua hay không.

Nếu bạn nhận thấy chỉ cần quay lại một hoàn cảnh quen thuộc là những suy nghĩ, cảm xúc và cách phản ứng cũ cũng quay trở lại, Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình đi sâu vào mối liên hệ giữa môi trường, ký ức và những chương trình đã trở nên quen thuộc. 

Bạn có thể tìm hiểu cuốn sách tại đây:

Phá bỏ thói quen, Đánh thức chính mình

ĐẶT NGAY