Phản ứng tự động: Vì sao ta phản ứng trước khi kịp nghĩ?
Phản ứng tự động: Vì sao chúng ta phản ứng trước khi kịp suy nghĩ?
Phản ứng tự động có thể xuất hiện nhanh đến mức chúng ta chỉ nhận ra mình vừa làm gì sau khi mọi chuyện đã xảy ra.
Một tin nhắn hiện lên và bạn lập tức thấy khó chịu. Ai đó góp ý, bạn chưa nghe hết câu đã muốn giải thích. Một người bước vào phòng, cơ thể bỗng căng lên dù họ chưa nói gì.
Vài phút sau, khi bình tĩnh lại, chúng ta thường tự hỏi:
“Tại sao lúc đó mình lại phản ứng như vậy?”
Điểm đáng chú ý là đôi khi phản ứng dường như xuất hiện trước cả quá trình cân nhắc có ý thức.
Phản ứng tự động bắt đầu từ một tín hiệu rất nhỏ
Hãy tưởng tượng bạn từng có nhiều cuộc tranh cãi với một người.
Sau một thời gian dài không gặp, điện thoại bất ngờ hiện tên họ.
Chưa đọc tin nhắn.
Chưa biết họ muốn nói gì.
Nhưng bụng đã thắt lại, vai căng lên và một loạt suy nghĩ cũ xuất hiện.
Trong Phá bỏ thói quen, những tình huống tương tự được giải thích thông qua ký ức liên kết: một người, đồ vật, địa điểm hoặc tín hiệu quen thuộc có thể gợi lại trải nghiệm trong quá khứ cùng cảm xúc gắn với trải nghiệm đó.
Khi mối liên kết đã được củng cố qua nhiều lần lặp lại, tín hiệu hiện tại có thể khởi động một chuỗi phản ứng quen thuộc.
Hiện tại chỉ cung cấp công tắc.
Nhưng phần còn lại của chuỗi đã được học từ trước.
Tại sao chúng ta phản ứng trước khi kịp suy nghĩ?
Không phải mọi việc chúng ta làm đều cần được phân tích từ đầu.
Khi thấy đèn đỏ, người lái xe có kinh nghiệm không cần ngồi suy luận:
“Đèn đang đỏ → luật yêu cầu dừng → mình cần nhấc chân → chuyển sang phanh.”
Một chuỗi hành động đã được luyện tập có thể diễn ra rất nhanh.
Nguồn của bài viết mở rộng nguyên tắc tự động hóa này sang cả những hành vi và phản ứng cảm xúc quen thuộc. Khi một suy nghĩ, hành động hoặc cảm giác được lặp lại nhiều lần, tác giả mô tả chúng có thể trở thành một tập hợp các chương trình tự động.
Đây là lý do một người có thể biết mình không muốn nổi nóng nhưng vẫn nổi nóng.
Ý định hiện tại là mới.
Cách phản ứng kia đã được tập luyện nhiều lần.
Cảm xúc cũng có thể trở thành một phần của vòng lặp
Giả sử sáng nay sếp gửi cho bạn một tin nhắn:
“Chiều gặp anh một chút.”
Chỉ vậy thôi.
Không có thông tin nào nói rằng bạn đã làm sai.
Nhưng nếu từng trải qua một cuộc họp tương tự với kết quả không tốt, tâm trí có thể bắt đầu dựng lại câu chuyện cũ:
“Mình đã làm gì sai?”
“Có vấn đề gì không?”
“Hay dự án gặp chuyện?”
Suy nghĩ tạo ra lo lắng. Cảm giác lo lắng lại khiến bạn tiếp tục tìm kiếm những khả năng tiêu cực. Và những suy nghĩ mới lại củng cố cảm xúc đang có.
Nguồn mô tả quá trình suy nghĩ – cảm giác và cảm giác – suy nghĩ có thể được lặp đi lặp lại, qua đó góp phần hình thành những chương trình quen thuộc giữa tâm trí và cơ thể.
Vì thế, đôi khi thứ chúng ta đang phản ứng không hoàn toàn là chuyện vừa xảy ra.
Chúng ta còn đang phản ứng với những gì chuyện đó gợi lại.
Khi hoàn cảnh trở thành “nút bấm”
Điều này giải thích một hiện tượng rất đời thường.
Có người bình tĩnh với hầu hết mọi người nhưng cứ nói chuyện với cha mẹ là dễ nổi nóng.
Có người làm việc tự tin nhưng đứng trước một người có chức quyền lại trở nên dè dặt.
Có người đã kết thúc một mối quan hệ từ lâu nhưng một bài hát cũ vẫn lập tức kéo cảm xúc trở lại.
Không phải mọi phản ứng như vậy đều có cùng nguyên nhân. Nhưng chúng cho thấy môi trường có thể chứa những tín hiệu gắn với ký ức và trải nghiệm trước đó.
Cuốn sách dành hẳn một phần để bàn về việc con người có xu hướng suy nghĩ và cảm nhận dựa trên môi trường quen thuộc, đồng thời cho rằng muốn thay đổi phải nhận ra những mối liên kết ấy.
Vì thế, một phản ứng tự động không nhất thiết bắt đầu bằng một quyết định.
Đôi khi nó bắt đầu bằng một khuôn mặt.
Một giọng nói.
Một căn phòng.
Một câu nói.
Thậm chí một âm thanh rất nhỏ.
Phản ứng tự động không phải lúc nào cũng xấu
Tự động hóa là một phần hữu ích của cuộc sống.
Bạn không muốn phải suy nghĩ từng bước khi đánh răng. Bạn không muốn mỗi lần lái xe đều phải học lại cách sử dụng vô-lăng. Và trong một số tình huống, khả năng phản ứng nhanh rất cần thiết.
Vấn đề xuất hiện khi một cách phản ứng được hình thành trong quá khứ vẫn tiếp tục vận hành trong hiện tại, dù hoàn cảnh đã khác.
Một lời góp ý không phải lúc nào cũng là sự tấn công.
Một người im lặng không nhất thiết đang tức giận.
Một thất bại không có nghĩa thất bại tiếp theo chắc chắn sẽ xảy ra.
Nhưng chương trình cũ không nhất thiết dừng lại để kiểm tra những điều ấy.
Nó chỉ nhận ra một tín hiệu quen thuộc và bắt đầu chạy.
Khoảnh khắc quan trọng nằm ngay trước phản ứng
Muốn hiểu phản ứng tự động, có một câu hỏi hữu ích hơn việc tự trách mình sau mỗi lần phản ứng:
“Điều gì xảy ra ngay trước đó?”
Có thể đó là một câu nói.
Một suy nghĩ.
Một cảm giác trong cơ thể.
Hay một tình huống quen thuộc.
Trong phần thực hành của sách, mục tiêu được nhấn mạnh là nhận thức: trở nên quen thuộc với những suy nghĩ và phản ứng theo thói quen đến mức có thể nhận ra, thậm chí dự đoán chúng trước khi chúng bắt đầu.
Đây là một khác biệt rất nhỏ nhưng quan trọng.
Sau phản ứng, chúng ta chỉ có thể nói:
“Mình lại làm như vậy.”
Trước phản ứng, lần đầu tiên xuất hiện một khả năng khác:
“Mình biết điều gì sắp xảy ra.”
Và chính khoảng cách nhỏ đó mở ra cơ hội để một phản ứng quen thuộc không nhất thiết phải đi đến kết thúc quen thuộc.
Nếu bạn thường xuyên rơi vào tình trạng “biết mình không muốn phản ứng như vậy nhưng vẫn cứ lặp lại”, Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình đi sâu vào cách những suy nghĩ, cảm xúc và hành vi được ghi nhớ thành chương trình tự động, cũng như quá trình nhận diện chúng trước khi chúng tiếp tục điều khiển cách bạn phản ứng.
Có thể bạn quan tâm
Phá bỏ thói quen, Đánh thức chính mình
