Hành vi vô thức không nhất thiết là những hành động bí ẩn nằm ngoài khả năng kiểm soát. Đôi khi nó rất bình thường: vừa có vài phút rảnh, tay đã cầm điện thoại; vừa bị góp ý, miệng lập tức tìm lý do giải thích; căng thẳng một chút là mở tủ lạnh; gặp một người quen, giọng nói và cách cư xử bỗng quay về giống nhiều năm trước. Chúng ta vẫn là người thực hiện những hành động ấy, nhưng có một điểm đáng chú ý: quá trình dường như bắt đầu trước khi chúng ta chủ động quyết định sẽ làm như vậy.

Trong Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình, Joe Dispenza dùng khái niệm hành vi vô thức để nói đến những cách hành động đã trở nên quen thuộc và có thể vận hành như một phần của các chương trình tự động. Trong phần thực hành, tác giả yêu cầu người đọc quan sát những suy nghĩ, hành động và hành vi trước đây thường “trượt khỏi nhận thức có ý thức”.

Khi một hành động không còn cần một quyết định rõ ràng

Hãy thử nhớ lần gần nhất bạn mở điện thoại chỉ để xem giờ. Màn hình sáng lên, một thông báo xuất hiện. Vài phút sau, bạn nhận ra mình đang lướt mạng xã hội và thậm chí quên mất ban đầu cầm điện thoại để làm gì.

Không có khoảnh khắc rõ ràng nào bạn ngồi xuống và quyết định: “Bây giờ mình sẽ dành 10 phút để lướt.” Một tín hiệu xuất hiện và chuỗi hành động quen thuộc tiếp tục diễn ra.

Đây là cách dễ hình dung về hành vi vô thức trong phạm vi bài này: hành vi đã được thực hiện đủ quen thuộc để có thể khởi động mà không cần chúng ta cân nhắc từng bước. Điều đó không có nghĩa con người hoàn toàn mất quyền kiểm soát. Nó chỉ cho thấy một phần đáng kể của hành vi hằng ngày có thể trở nên rất tự động khi đã được luyện tập và lặp lại.

Cảm xúc có thể kéo theo một hành vi quen thuộc

Một điểm được cuốn sách nhấn mạnh là mối liên hệ giữa cảm xúc quen thuộc và cách hành xử quen thuộc. Trong phần thực hành, người đọc được yêu cầu chọn một cảm xúc không mong muốn rồi tự hỏi: Khi cảm thấy như vậy, mình thường hành động thế nào? Sách đưa ra nhiều ví dụ như hờn dỗi, phàn nàn, chần chừ, tranh cãi, nổi giận hay mua sắm quá mức.

Điều này gợi ra một câu hỏi hữu ích hơn việc chỉ nhìn vào hành động: “Ngay trước khi mình làm việc đó, mình thường đang cảm thấy gì?”

Một người cứ căng thẳng là ăn có thể chỉ tập trung vào chuyện ăn. Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, chuỗi có thể là: áp lực xuất hiện → cảm giác khó chịu tăng lên → tìm đồ ăn → cảm thấy dễ chịu trong chốc lát. Một người thường nổi nóng cũng có thể nhận ra trước cơn giận là cảm giác bị xem thường, bị đe dọa hoặc mất quyền kiểm soát.

Khi một chuỗi như vậy được lặp đi lặp lại, hành động phía sau có thể trở nên ngày càng quen thuộc.

Tín hiệu quen thuộc có thể “bật” một chương trình cũ

Sách sử dụng phản xạ có điều kiện trong thí nghiệm nổi tiếng của Pavlov để minh họa cho một phản ứng có thể trở nên tự động sau quá trình liên kết và lặp lại. Từ ví dụ đó, tác giả mở rộng lập luận sang những trường hợp một người, sự vật, thời điểm hoặc địa điểm quen thuộc gợi lại phản ứng đã gắn với trải nghiệm trước đây.

Trong đời sống, điều này dễ hình dung hơn qua những tín hiệu rất nhỏ. Bạn nghe tiếng thông báo điện thoại và lập tức muốn kiểm tra. Bước vào nhà sau một ngày mệt mỏi và tự động đi về phía tủ lạnh. Một người vừa lên giọng, bạn đã chuẩn bị phòng thủ dù chưa nghe hết điều họ muốn nói.

Không phải mọi ví dụ trên đều có cùng một cơ chế tâm lý, và không nên gọi mọi hành vi quen thuộc là “tiềm thức”. Nhưng chúng cùng cho thấy một điều: hoàn cảnh có thể cung cấp tín hiệu khiến cách phản ứng đã được học trước đó dễ xuất hiện trở lại.

Vì sao chúng ta thường chỉ nhận ra sau khi đã làm?

Bởi khi một việc còn mới, chúng ta phải chú ý nhiều hơn. Lần đầu lái xe, người học phải nhớ gương, vô-lăng, chân phanh, chân ga và biển báo. Sau nhiều năm, phần lớn những thao tác đó không còn cần được suy nghĩ từng bước.

Khả năng tự động hóa như vậy rất hữu ích. Nếu mọi hành động đều đòi hỏi một quyết định có ý thức từ đầu, những việc đơn giản nhất cũng trở nên mệt mỏi.

Rắc rối xuất hiện khi thứ trở nên tự động không phải một kỹ năng hữu ích mà là một cách hành xử chúng ta không còn muốn giữ. Trong sách, tác giả mô tả việc từ bỏ các khuôn mẫu suy nghĩ cũ, làm gián đoạn phản ứng cảm xúc theo thói quen và nhận diện những hành vi vô thức như một phần của quá trình tạo ra cách sống mới.

Muốn nhìn thấy hành vi vô thức, hãy tìm thứ xảy ra ngay trước nó

Có một cách rất thực tế để bắt đầu quan sát: thay vì hỏi “Tại sao mình lại như thế?”, hãy hỏi “Điều gì vừa xảy ra trước khi mình làm như thế?”

Trước khi mở mạng xã hội, bạn đang chán? Trước khi nổi nóng, bạn nghe câu gì? Trước khi trì hoãn, bạn đang nghĩ đến phần việc nào? Trước khi mua một món đồ không cần thiết, trạng thái cảm xúc của bạn ra sao?

Đây cũng gần với cách phần thực hành trong sách tiếp cận vấn đề: người đọc được yêu cầu trở nên quen thuộc với những suy nghĩ và hành vi theo thói quen, quan sát “con người cũ” cho đến khi những chương trình trước đây diễn ra ngoài nhận thức bắt đầu được nhận diện.

Điểm quan trọng không phải biến mọi hành động trong ngày thành đối tượng phân tích. Mục tiêu là nhìn thấy những hành vi thường xuyên tạo ra kết quả chúng ta không muốn nhưng vẫn cứ lặp lại.

Từ “mình là người như vậy” sang “đây là điều mình thường làm”

Hai cách nói này nghe gần giống nhau nhưng dẫn đến hai góc nhìn rất khác.

“Mình là người nóng tính.”

và:

“Khi cảm thấy bị xem thường, mình thường phản ứng bằng cách nổi nóng.”

Câu đầu biến một hành vi thành danh tính. Câu sau biến nó thành một mẫu hành vi có điều kiện và hoàn cảnh xuất hiện.

Cuốn sách liên hệ những suy nghĩ quen thuộc, hành vi theo thói quen và cảm xúc được ghi nhớ với “danh tính con người cũ”, đồng thời đặt việc quan sát chúng như một bước để những gì trước đây vô thức trở nên có ý thức hơn.

Vì vậy, hiểu hành vi vô thức không có nghĩa phải nghi ngờ mọi việc mình làm. Nó hữu ích nhất khi chúng ta liên tục gặp cùng một kết quả rồi tự hỏi: “Tại sao mình lại làm thế nữa?”

Có lẽ câu hỏi tiếp theo nên là:

“Lần tới, mình có thể nhận ra nó sớm hơn một chút không?”

Nếu bạn thường rơi vào tình trạng biết một cách hành xử không còn phù hợp nhưng đến đúng hoàn cảnh vẫn tự động lặp lại, Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình đi sâu vào việc nhận diện những suy nghĩ, cảm xúc và hành vi đã trở thành chương trình quen thuộc, trước khi thực hành một cách phản ứng mới.

Bạn có thể tìm hiểu cuốn sách tại đây:

Phá bỏ thói quen, Đánh thức chính mình

ĐẶT NGAY