Niềm tin vô thức: Vì sao ta phản ứng tự động?

Bạn vừa được cấp trên góp ý về một công việc chưa hoàn thành tốt. Dù người ấy chỉ đang trao đổi để cải thiện kết quả, bạn lập tức cảm thấy căng thẳng, muốn giải thích hoặc tự trách mình.

Vài giờ sau, khi bình tĩnh nhìn lại, bạn nhận ra lời góp ý không nghiêm trọng như phản ứng ban đầu.

Vì sao một tình huống bình thường lại có thể khiến chúng ta phản ứng mạnh đến vậy?

Một khả năng là những niềm tin vô thức đã hình thành từ trải nghiệm trước đó đang ảnh hưởng đến cách chúng ta diễn giải sự việc.

Trong Bạn là Nhà Giả Dược, Joe Dispenza dành nhiều nội dung để giải thích cách niềm tin, ký ức và những phản ứng quen thuộc có thể trở thành các khuôn mẫu tự động.

Niềm tin vô thức là gì?

Niềm tin vô thức có thể hiểu là những giả định hoặc cách nhìn nhận đã trở nên quen thuộc đến mức chúng ta không thường xuyên nhận biết hay xem xét lại chúng.

Chẳng hạn, một người có thể luôn cho rằng mình không giỏi giao tiếp. Họ không nhất thiết nhắc lại suy nghĩ ấy mỗi ngày, nhưng khi được mời phát biểu, họ thường dự đoán mình sẽ nói không tốt.

Một người khác có thể tin rằng mọi sai lầm đều dẫn đến sự đánh giá tiêu cực. Vì thế, ngay cả những lời góp ý mang tính xây dựng cũng dễ khiến họ cảm thấy bị đe dọa.

Những niềm tin này không phải lúc nào cũng được diễn đạt thành câu rõ ràng. Đôi khi, chúng thể hiện qua cách chúng ta chú ý, đánh giá và phản ứng với tình huống.

Trong sách, Joe Dispenza mô tả tiềm thức như nơi lưu giữ những thói quen, phản ứng cảm xúc, ký ức liên kết và niềm tin đã trở nên tự động.

Đây là mô hình giải thích của tác giả, không có nghĩa mọi niềm tin đều nằm trong một vùng tiềm thức riêng biệt của não bộ.

Niềm tin vô thức hình thành như thế nào?

Không phải niềm tin nào cũng xuất hiện từ một quyết định có chủ ý.

Nhiều cách nhìn nhận được hình thành dần dần qua những trải nghiệm lặp lại.

Ví dụ, một đứa trẻ thường xuyên bị chê trách mỗi khi mắc lỗi có thể dần hình thành suy nghĩ rằng sai lầm là điều đáng xấu hổ.

Khi trưởng thành, người ấy có thể cảm thấy lo lắng quá mức trước những công việc có khả năng thất bại.

Điều đáng chú ý là họ không nhất thiết nhớ rõ từng trải nghiệm đã góp phần tạo nên phản ứng này.

Trong Bạn là Nhà Giả Dược, tác giả cho rằng những suy nghĩ, cảm xúc và thái độ được lặp lại có thể dần củng cố thành niềm tin. Ông đặc biệt nhấn mạnh vai trò của ký ức quá khứ trong quá trình ấy.

Tuy nhiên, niềm tin không chỉ được hình thành từ những trải nghiệm tiêu cực. Những lần được hỗ trợ, khuyến khích và thành công cũng có thể góp phần xây dựng cách nhìn tích cực về bản thân.

Vì sao chúng ta thường phản ứng trước khi kịp suy nghĩ?

Hãy tưởng tượng bạn từng nhiều lần bị phê bình gay gắt trước đám đông.

Nhiều năm sau, khi một đồng nghiệp bất ngờ hỏi về kết quả công việc, bạn có thể lập tức cảm thấy hồi hộp.

Dù người đồng nghiệp không có ý trách móc, tình huống ấy vẫn gợi lên cảm giác quen thuộc.

Một phần hiện tượng này có thể được giải thích bằng quá trình học liên kết.

Khi những tín hiệu nhất định thường xuyên xuất hiện cùng một trải nghiệm, chúng có thể trở thành dấu hiệu gợi lại phản ứng đã học.

Cuốn sách sử dụng thí nghiệm điều kiện hóa của Ivan Pavlov để minh họa nguyên lý này. Sau nhiều lần tiếng chuông xuất hiện cùng thức ăn, chó có thể tiết nước bọt khi nghe chuông, ngay cả khi thức ăn chưa xuất hiện.

Ở con người, quá trình học tập và phản ứng cảm xúc phức tạp hơn nhiều. Tuy vậy, ví dụ trên giúp hình dung vì sao một tín hiệu quen thuộc đôi khi có thể gợi ra phản ứng rất nhanh.

Phản ứng xuất hiện tự động không đồng nghĩa với việc cách chúng ta diễn giải tình huống luôn chính xác.

Khi niềm tin cũ ảnh hưởng đến những lựa chọn mới

Một người từng thất bại khi kinh doanh có thể hình thành niềm tin rằng mình không phù hợp với việc khởi nghiệp.

Sau đó, dù xuất hiện một cơ hội mới, họ vẫn có thể chỉ chú ý đến những rủi ro và bỏ qua các điều kiện thuận lợi.

Ngược lại, người tin rằng mình có khả năng học hỏi từ thất bại có thể xem cùng cơ hội ấy theo hướng khác.

Sự khác biệt không nằm ở việc ai chắc chắn sẽ thành công, mà ở cách mỗi người đánh giá thông tin và lựa chọn hành động.

Joe Dispenza cho rằng những niềm tin đã trở nên tự động có thể ảnh hưởng đến cách con người nhận thức thực tại và đưa ra quyết định.

Tuy nhiên, cần tránh kết luận rằng mọi khó khăn trong cuộc sống đều do niềm tin giới hạn gây ra. Hoàn cảnh, nguồn lực, sức khỏe và các yếu tố xã hội vẫn có ảnh hưởng thực tế.

Niềm tin vô thức có liên quan gì đến hiệu ứng giả dược?

Một trong những chủ đề trung tâm của Bạn là Nhà Giả Dược là mối liên hệ giữa niềm tin và trải nghiệm điều trị.

Khi một người từng nhiều lần sử dụng thuốc có hiệu quả, những tín hiệu quen thuộc như hình dạng viên thuốc hoặc quy trình điều trị có thể gắn với ký ức về sự cải thiện.

Trong một số điều kiện nghiên cứu, các tín hiệu ấy có thể góp phần tạo ra phản ứng placebo.

Tác giả sử dụng những ví dụ về điều kiện hóa và kỳ vọng để giải thích vì sao cơ thể đôi khi phản ứng với bối cảnh điều trị ngay cả khi không có hoạt chất đặc hiệu.

Điều này cho thấy trải nghiệm trước đó có thể ảnh hưởng đến phản ứng hiện tại.

Tuy nhiên, nghiên cứu placebo không chứng minh rằng mọi niềm tin vô thức đều có thể thay đổi hoạt động sinh học theo ý muốn hoặc chữa khỏi bệnh tật.

Làm thế nào để nhận diện những niềm tin đang chi phối mình?

Bước đầu tiên không phải cố gắng xóa bỏ một suy nghĩ, mà là nhận ra khi nào nó xuất hiện.

Bạn có thể bắt đầu bằng cách quan sát những tình huống thường khiến mình phản ứng mạnh.

Chẳng hạn, khi nhận được lời góp ý, bạn lập tức nghĩ rằng người khác không đánh giá cao năng lực của mình.

Hãy thử ghi lại ba điều:

• Tình huống: Điều gì vừa xảy ra?

• Suy nghĩ tự động: Mình đã diễn giải sự việc như thế nào?

• Phản ứng: Mình đã cảm thấy và hành động ra sao?

Sau đó, hãy tự hỏi: “Điều mình vừa nghĩ là một sự thật đã được chứng minh, hay chỉ là cách diễn giải quen thuộc?”

Câu hỏi này giúp tạo ra khoảng cách giữa sự kiện và niềm tin.

Có thể thay đổi niềm tin đã tồn tại nhiều năm không?

Niềm tin có thể thay đổi khi chúng ta tiếp nhận thông tin mới, trải qua những tình huống khác biệt và chủ động xem xét lại các giả định cũ.

Trong phần thực hành của Bạn là Nhà Giả Dược, Joe Dispenza đề xuất một bài tập viết hai cột.

Ở cột bên trái, người đọc ghi lại những niềm tin hoặc nhận thức muốn thay đổi. Ở cột bên phải, họ viết ra những niềm tin mới muốn hướng đến.

Ví dụ:

Bài tập này giúp làm rõ những giả định đang tồn tại, nhưng việc viết ra niềm tin mới không bảo đảm phản ứng cũ sẽ biến mất ngay lập tức.

Sự thay đổi thường cần được củng cố bằng trải nghiệm và hành động thực tế.

Vì sao nhận diện niềm tin quan trọng hơn cố suy nghĩ tích cực?

Nếu một người luôn lo sợ bị đánh giá, việc lặp lại câu “Tôi rất tự tin” có thể không đủ để thay đổi phản ứng của họ.

Điều hữu ích hơn là tìm hiểu niềm tin nào đang tạo ra sự lo lắng, kiểm chứng nó và từng bước thử những cách hành động khác.

Chẳng hạn, người sợ phát biểu có thể bắt đầu bằng việc đóng góp một ý kiến ngắn trong cuộc họp nhỏ, sau đó quan sát kết quả thực tế.

Những trải nghiệm mới có thể giúp họ xem xét lại dự đoán rằng mỗi lần phát biểu đều dẫn đến thất bại.

Hiểu về niềm tin vô thức không có nghĩa chúng ta phải nghi ngờ mọi suy nghĩ của mình. Điều quan trọng là nhận ra những niềm tin nào còn phù hợp và những niềm tin nào cần được xem xét lại.

Khi không còn mặc nhiên coi phản ứng quen thuộc là sự thật duy nhất, chúng ta có thêm khả năng lựa chọn cách ứng xử phù hợp với hiện tại.

Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn cách Joe Dispenza lý giải niềm tin, tiềm thức, trí nhớ liên kết và những phản ứng tự động, cuốn Bạn là Nhà Giả Dược sẽ mang đến những góc nhìn cùng bài tập thực hành về quá trình nhận diện và thay đổi niềm tin.

Happy Live Team

Có thể bạn quan tâm

Bạn là Nhà Giả Dược

ĐẶT SÁCH NGAY