Bạn có bao giờ kết thúc một ngày vô cùng bận rộn, nhưng khi nhìn lại, chẳng thể nhớ mình đã thực sự tập trung làm được điều gì quan trọng?

Buổi sáng, bạn mở máy tính với ý định hoàn thành một công việc còn dang dở. Nhưng chỉ vài phút sau, một thông báo xuất hiện. Bạn kiểm tra tin nhắn, trả lời email, đọc một bản tin rồi vô tình lướt qua vài nội dung trên mạng xã hội.

Khi quay trở lại công việc ban đầu, bạn phải mất thêm thời gian để nhớ mình đang làm đến đâu.

Cứ như vậy, một ngày trôi qua với hàng chục nhiệm vụ được bắt đầu, vô số thông tin được tiếp nhận, nhưng rất ít khoảng thời gian bạn thực sự hiện diện trọn vẹn với một việc.

Chúng ta thường cho rằng mình thiếu thời gian. Nhưng đôi khi, thứ đang bị tiêu hao nhiều nhất không phải thời gian, mà là khả năng duy trì sự chú ý.

Và điều đáng suy ngẫm là sự chú ý không chỉ quyết định chất lượng công việc hôm nay. Theo những gì khoa học thần kinh đã khám phá, cách chúng ta học hỏi và luyện tập còn có thể góp phần định hình hoạt động của bộ não trong tương lai.

Khi sự bận rộn trở thành một hình thức phân tâm

Cuộc sống hiện đại khiến chúng ta quen với việc xử lý nhiều thông tin trong khoảng thời gian ngắn.

Một người có thể vừa tham gia cuộc họp, vừa kiểm tra email, đồng thời theo dõi những thông báo liên tục xuất hiện trên điện thoại.

Chúng ta gọi đó là khả năng đa nhiệm và đôi khi xem nó như một biểu hiện của năng suất.

Nhưng bộ não không phải lúc nào cũng xử lý tốt nhiều nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung cùng lúc.

Trong một nghiên cứu được công bố năm 2001 trên Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, Joshua Rubinstein và các cộng sự phát hiện rằng việc liên tục chuyển đổi giữa những nhiệm vụ có thể làm gia tăng thời gian xử lý, đặc biệt khi nhiệm vụ phức tạp hoặc chưa quen thuộc.

Nói cách khác, mỗi lần bạn chuyển từ công việc này sang công việc khác, bộ não có thể phải thực hiện thêm những thao tác để điều chỉnh mục tiêu và quy tắc xử lý thông tin.

Một nghiên cứu khác của Sophie Leroy năm 2009 còn đề cập đến hiện tượng attention residue, hay sự lưu lại của chú ý.

Khi chuyển sang nhiệm vụ mới mà công việc trước đó vẫn chưa hoàn thành, một phần suy nghĩ của chúng ta có thể tiếp tục bị giữ lại ở nhiệm vụ cũ. Điều này khiến việc tập trung hoàn toàn vào công việc tiếp theo trở nên khó khăn hơn.

Đó là lý do đôi khi bạn đang đọc một tài liệu nhưng tâm trí vẫn nghĩ đến email chưa trả lời. Hoặc đang trò chuyện với gia đình nhưng đầu óc vẫn bị cuốn vào những vấn đề ở công ty.

Bạn có mặt ở một nơi, nhưng sự chú ý lại đang phân tán ở nhiều nơi khác nhau.

Và khi trạng thái này lặp lại, cảm giác mệt mỏi không nhất thiết đến từ khối lượng công việc quá lớn. Nó cũng có thể đến từ việc tâm trí liên tục phải chuyển hướng.

Sự chú ý có thể góp phần định hình bộ não như thế nào?

Trong cuốn sách Từ Tâm trí đến Vật chất, Dawson Church dành một phần nội dung để phân tích mối liên hệ giữa sự chú ý và khả năng thay đổi của não bộ.

Tác giả nhấn mạnh rằng bộ não không phải một cấu trúc cố định. Những trải nghiệm, hoạt động học tập và quá trình luyện tập có thể làm thay đổi cách các mạng lưới thần kinh được tổ chức và củng cố.

Khả năng ấy được gọi là tính dẻo thần kinh (Neuroplasticity).

Hãy tưởng tượng bạn bắt đầu học chơi một loại nhạc cụ. Trong những ngày đầu tiên, từng động tác đều đòi hỏi sự tập trung. Bạn phải chú ý đến vị trí ngón tay, nhịp điệu và âm thanh.

Nhưng sau nhiều lần luyện tập, những thao tác từng khó khăn dần trở nên quen thuộc hơn.

Điều này không đơn giản là bạn đã ghi nhớ một chuỗi hành động. Quá trình học và thực hành còn liên quan đến những thay đổi trong hoạt động và kết nối của các mạng lưới thần kinh.

Dawson Church sử dụng nguyên tắc ấy để nhấn mạnh vai trò của sự chú ý có chủ đích.

Tất nhiên, không phải mỗi suy nghĩ thoáng qua đều lập tức tạo nên một đường dẫn thần kinh mới. Sự thay đổi của não bộ là quá trình phức tạp, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như luyện tập, trải nghiệm, giấc ngủ và môi trường.

Nhưng thông điệp thực tế vẫn rất đáng suy ngẫm: Những năng lực mà chúng ta muốn phát triển cần có cơ hội được sử dụng và rèn luyện thường xuyên.

Nếu muốn hiểu sâu một lĩnh vực, chúng ta cần dành thời gian thực sự suy nghĩ về nó.

Nếu muốn tập trung tốt hơn, chúng ta cần tạo ra những điều kiện giúp sự tập trung được duy trì.

Và nếu muốn thay đổi một thói quen, chỉ nhận thức rằng thói quen ấy không có lợi thường là chưa đủ. Chúng ta còn cần thực hành một cách hành động khác.

Bạn đang lựa chọn điều mình chú ý, hay để thế giới lựa chọn thay bạn?

Một trong những câu chuyện đáng chú ý được Dawson Church đề cập là trường hợp Delilah, một người thường xuyên hướng sự chú ý vào những tin tức tiêu cực.

Theo cách diễn giải của tác giả, việc liên tục tiếp nhận những thông tin gây lo lắng có thể góp phần duy trì trạng thái căng thẳng, khiến Delilah ngày càng bị cuốn vào cảm giác bất an.

Câu chuyện gợi ra một câu hỏi rất gần với cuộc sống hôm nay.

Mỗi buổi sáng, điều đầu tiên bạn tiếp nhận là gì?

Một mục tiêu quan trọng mà bạn muốn thực hiện, hay những thông báo và tin tức mà người khác đưa đến?

Trong suốt một ngày, bạn dành nhiều sự chú ý hơn cho những điều mình có thể chủ động cải thiện, hay cho những vấn đề nằm ngoài tầm kiểm soát?

Chúng ta không thể tránh hoàn toàn thông tin tiêu cực. Việc theo dõi tin tức và nhận biết những nguy cơ thực tế vẫn rất cần thiết.

Nhưng có sự khác biệt giữa việc tiếp nhận thông tin để hiểu và hành động, với việc để bản thân bị cuốn vào dòng thông tin bất tận mà không biết khi nào nên dừng lại.

Đôi khi, điều khiến chúng ta kiệt sức không phải vì thế giới có quá nhiều vấn đề, mà vì chúng ta đang cố dành sự chú ý cho gần như tất cả những vấn đề ấy.

Làm thế nào để lấy lại quyền chủ động với sự chú ý?

Thay đổi không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc từ bỏ điện thoại, ngừng sử dụng mạng xã hội hay lập ra một lịch trình nghiêm ngặt.

Bạn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi mỗi sáng: “Hôm nay, điều gì thực sự xứng đáng với sự tập trung tốt nhất của mình?”

Sau đó, hãy dành một khoảng thời gian tương đối yên tĩnh cho công việc ấy. Tắt những thông báo không cần thiết, đặt điện thoại ra xa và hạn chế chuyển đổi giữa nhiều nhiệm vụ.

Khi xuất hiện một ý nghĩ khác, thay vì lập tức hành động theo nó, bạn có thể ghi nhanh vào giấy rồi quay lại việc đang làm.

Đó không phải cách loại bỏ hoàn toàn sự phân tâm. Nhưng nó giúp bạn tập nhận diện thời điểm sự chú ý bị kéo đi và chủ động đưa nó trở về.

Thiền chánh niệm cũng là một hướng thực hành đáng tìm hiểu.

Một bài tổng quan trên Nature Reviews Neuroscience năm 2015 chỉ ra rằng các nghiên cứu về thiền chánh niệm ghi nhận những thay đổi liên quan đến sự chú ý, điều tiết cảm xúc và tự nhận thức, dù vẫn còn những giới hạn về phương pháp nghiên cứu.

Bạn không cần bắt đầu bằng một buổi thiền dài. Chỉ vài phút ngồi yên, nhận biết hơi thở và nhẹ nhàng đưa sự chú ý trở lại mỗi khi tâm trí lang thang cũng có thể là một cách luyện tập.

Điều quan trọng không phải là giữ cho đầu óc hoàn toàn trống rỗng.

Mà là học cách nhận ra khi nào sự chú ý đã rời khỏi điều mình lựa chọn.

Thời gian có ý nghĩa khi chúng ta thực sự hiện diện

Có lẽ chúng ta đã quá quen với việc đo năng suất bằng số giờ làm việc, số nhiệm vụ hoàn thành hay lượng thông tin tiếp nhận mỗi ngày.

Nhưng có một câu hỏi khác cũng đáng được quan tâm: Trong những giờ phút ấy, chúng ta thực sự dành tâm trí cho điều gì?

Một giờ đọc sách trong sự tập trung có thể mang lại trải nghiệm khác với một giờ vừa đọc vừa kiểm tra điện thoại.

Một cuộc trò chuyện mà bạn thực sự lắng nghe có thể tạo nên sự kết nối sâu sắc hơn nhiều cuộc trò chuyện chỉ có sự hiện diện về mặt hình thức.

Và đôi khi, một khoảng thời gian ngắn để bình tĩnh suy xét lại giúp bạn tránh được những quyết định vội vàng.

Trong Từ Tâm trí đến Vật chất, Dawson Church mở ra những góc nhìn về mối quan hệ giữa tâm trí, não bộ và khả năng thay đổi thông qua sự chú ý, học tập và luyện tập.

Cuốn sách khuyến khích người đọc suy ngẫm về cách mình sử dụng tâm trí mỗi ngày, từ những suy nghĩ quen thuộc đến những trạng thái tinh thần và hành vi được lặp lại.

Bởi sau cùng, chúng ta không thể kéo dài một ngày thành nhiều hơn 24 giờ. Nhưng chúng ta có thể học cách lựa chọn nơi mình đặt sự chú ý trong khoảng thời gian ấy.

Có lẽ, làm chủ thời gian không chỉ là sắp xếp được nhiều việc hơn vào một ngày, mà còn là biết dành trọn vẹn tâm trí cho những điều thực sự quan trọng.

Khám phá sâu hơn về sự chú ý, tính dẻo thần kinh và khả năng thay đổi của bộ não qua cuốn sách Từ Tâm trí đến Vật chất – Dawson Church, hiện có tại Happy Live.