Bạn có bao giờ tự hỏi, tại sao một người có thể giải quyết những vấn đề vô cùng phức tạp trong công việc, nhưng lại mất bình tĩnh trước một lời chỉ trích? Tại sao một nhà đầu tư am hiểu thị trường vẫn có thể đưa ra quyết định vội vàng khi chứng kiến giá cổ phiếu lao dốc?

Có một nghịch lý trong cuộc sống mà chúng ta thường bỏ qua: Sở hữu kiến thức không đồng nghĩa với việc chúng ta luôn có khả năng sử dụng kiến thức ấy đúng lúc.

Một người có thể hiểu rất rõ rằng tức giận sẽ khiến cuộc tranh luận trở nên tồi tệ hơn, nhưng vẫn buông ra những lời làm tổn thương người khác. Một người biết rằng quyết định tài chính cần dựa trên phân tích khách quan, nhưng khi sợ hãi, họ vẫn hành động theo tâm lý đám đông.

Sau khi mọi chuyện qua đi, chúng ta nhìn lại và tự hỏi: “Tại sao lúc đó mình lại không suy nghĩ thấu đáo hơn?”

Câu trả lời có thể không đơn giản nằm ở trí thông minh hay năng lực cá nhân. Nó còn liên quan đến cách bộ não vận hành khi con người rơi vào trạng thái căng thẳng.

Khi căng thẳng, bộ não có thể ưu tiên phản ứng hơn suy xét

Trong điều kiện bình thường, chúng ta có thể cân nhắc nhiều phương án, dự đoán hậu quả và đưa ra lựa chọn dựa trên kinh nghiệm tích lũy.

Nhưng khi đối diện với một tình huống gây áp lực, cơ thể bắt đầu kích hoạt hệ thống phản ứng căng thẳng. Các tín hiệu sinh lý và hormone liên quan, trong đó có adrenaline và cortisol, tham gia chuẩn bị cho cơ thể đối phó với thử thách.

Đây vốn là một cơ chế thích nghi quan trọng.

Khi con người đối diện với nguy hiểm thực sự, khả năng phản ứng nhanh có thể cần thiết hơn việc dành nhiều thời gian phân tích.

Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại, những tình huống gây căng thẳng thường không phải mối đe dọa trực tiếp đến sự sống. Đó có thể là một email từ cấp trên, một khoản đầu tư thua lỗ, áp lực doanh số hay một cuộc tranh cãi trong gia đình.

Vấn đề nằm ở chỗ, khi căng thẳng quá mức, những chức năng nhận thức giúp chúng ta suy nghĩ linh hoạt và cân nhắc thông tin có thể bị ảnh hưởng.

Một phân tích tổng hợp được công bố trên tạp chí Neuroscience & Biobehavioral Reviews năm 2016 cho thấy căng thẳng cấp tính có thể làm suy giảm trí nhớ làm việc và tính linh hoạt nhận thức. Dù vậy, ảnh hưởng của căng thẳng không hoàn toàn giống nhau ở mọi chức năng nhận thức hay mọi tình huống.

Điều này giúp lý giải tại sao đôi khi chúng ta vẫn biết đâu là lựa chọn hợp lý, nhưng lại khó thực hiện lựa chọn ấy khi cảm xúc đang dâng cao.

Không phải kiến thức đột nhiên biến mất. Mà khả năng huy động, xử lý và vận dụng kiến thức trong thời điểm đó có thể đang bị hạn chế.

Khi cảm xúc chiếm quá nhiều sự chú ý, lý trí còn lại bao nhiêu không gian?

Trong cuốn sách Từ Tâm trí đến Vật chất, Dawson Church dành sự quan tâm đặc biệt cho mối liên hệ giữa trạng thái cảm xúc, hoạt động não bộ và khả năng nhận thức.

Tác giả đề cập đến vai trò của trí nhớ ngắn hạn, khả năng điều tiết cảm xúc và những mạng lưới thần kinh tham gia vào quá trình suy nghĩ, ra quyết định.

Để hiểu rõ hơn, hãy tưởng tượng trí nhớ làm việc giống như một chiếc bàn, nơi bạn tạm thời đặt những thông tin cần thiết để giải quyết vấn đề.

Khi tâm trí tương đối bình tĩnh, bạn có thể sử dụng chiếc bàn ấy để so sánh các lựa chọn, kết nối dữ kiện và đánh giá hậu quả.

Nhưng khi lo lắng, chiếc bàn bắt đầu bị lấp đầy bởi những suy nghĩ khác:

Nếu mình thất bại thì sao?

Nếu người khác đánh giá mình kém cỏi thì sao?

Nếu mình bỏ lỡ cơ hội này thì sao?

Những suy nghĩ ấy liên tục thu hút sự chú ý, khiến việc tập trung vào vấn đề thực sự trở nên khó khăn hơn.

Đó cũng là lý do một quyết định tưởng chừng đơn giản có thể trở nên vô cùng phức tạp khi chúng ta đang căng thẳng.

Một người bình tĩnh có thể xem lời góp ý là cơ hội cải thiện. Nhưng khi cảm thấy bị đe dọa hoặc phủ nhận, họ dễ diễn giải lời góp ý ấy thành sự công kích.

Một nhà quản lý có thể nhìn nhận sai sót của nhân viên như một vấn đề cần giải quyết. Nhưng khi chịu sức ép từ nhiều phía, họ có thể phản ứng gay gắt, vô tình khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn.

Sự khác biệt đôi khi không nằm ở năng lực phân tích, mà ở trạng thái tinh thần của người đang phân tích.

Một tâm trí mạch lạc có thể giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề khác đi

Dawson Church sử dụng khái niệm tâm trí mạch lạc để thảo luận về trạng thái hoạt động phối hợp của não bộ và khả năng điều chỉnh trạng thái tinh thần.

Theo cách tiếp cận của tác giả, khi con người giảm bớt căng thẳng và rèn luyện sự chú ý, họ có thể tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc suy nghĩ, học hỏi và phản ứng trước những tình huống khó khăn.

Ở góc độ khoa học thần kinh, những nghiên cứu về vỏ não trước trán cũng cho thấy khu vực này tham gia vào các chức năng quan trọng như lập kế hoạch, trí nhớ làm việc và kiểm soát hành vi. Hoạt động của những hệ thống nhận thức ấy có thể bị ảnh hưởng khi con người chịu áp lực quá mức.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ cần giữ tâm trí bình tĩnh là chúng ta sẽ luôn đưa ra quyết định đúng.

Một quyết định tốt vẫn cần thông tin đáng tin cậy, kinh nghiệm, sự cân nhắc và đôi khi là lời khuyên từ người khác.

Bình tĩnh không bảo đảm bạn sẽ đúng, nhưng có thể tạo điều kiện để bạn suy xét vấn đề đầy đủ hơn trước khi hành động.

Và có lẽ, đây là điều mà rất nhiều người trong chúng ta đang thiếu.

Chúng ta đầu tư thời gian để nâng cao kiến thức chuyên môn, phát triển kỹ năng, học cách quản lý tài chính và cải thiện hiệu suất làm việc.

Thế nhưng, chúng ta lại ít dành sự quan tâm tương xứng cho khả năng điều tiết cảm xúc, dù đó là một yếu tố có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta sử dụng tất cả những kiến thức đã tích lũy.

Muốn quyết định sáng suốt hơn, hãy học cách nhận diện trạng thái của chính mình

Thay vì chỉ cố gắng suy nghĩ tích cực hoặc ép bản thân phải bình tĩnh ngay lập tức, chúng ta có thể bắt đầu bằng việc nhận diện những tín hiệu căng thẳng.

Khi nhận thấy mình đang nóng giận, lo lắng hoặc sợ hãi, hãy tự hỏi liệu quyết định trước mắt có thực sự cần được đưa ra ngay lúc này.

Đôi khi, tạm dừng một cuộc tranh luận, rời màn hình trong vài phút hoặc thực hành hít thở chậm có thể giúp bạn có thêm khoảng lặng trước khi phản ứng.

Các nghiên cứu về thực hành hít thở có kiểm soát ghi nhận tiềm năng giảm căng thẳng tâm lý, mặc dù hiệu quả có thể khác nhau giữa các cá nhân và phương pháp.

Khi trạng thái tinh thần đã ổn định hơn, hãy trở lại với vấn đề và phân biệt điều mình thực sự biết với điều mình đang lo sợ.

Một câu hỏi hữu ích là: “Nếu không bị cảm xúc hiện tại chi phối quá mạnh, mình sẽ đánh giá tình huống này như thế nào?”

Câu hỏi ấy không loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của cảm xúc. Nhưng nó giúp bạn tạo ra một khoảng cách cần thiết giữa cảm giác tức thời và hành động tiếp theo.

Về lâu dài, việc rèn luyện sự chú ý, điều tiết cảm xúc và hình thành những thói quen phản ứng phù hợp còn liên quan đến khả năng thích nghi của não bộ, thường được gọi là tính dẻo thần kinh.

Đó cũng là một trong những hướng khám phá trọng tâm mà Dawson Church đề cập trong Từ Tâm trí đến Vật chất.

Đôi khi, điều chúng ta cần không phải là một bộ não thông minh hơn

Có một điều đáng suy ngẫm: Chúng ta thường đánh giá trí thông minh qua lượng kiến thức mà một người sở hữu, tốc độ họ xử lý thông tin hay khả năng giải quyết vấn đề phức tạp.

Nhưng trong những thời điểm khó khăn nhất, sự sáng suốt còn được thể hiện ở khả năng nhận ra cảm xúc của mình, biết khi nào nên dừng lại và không để một phản ứng nhất thời quyết định những điều có ý nghĩa lâu dài.

Một người có thể không kiểm soát được mọi biến cố xảy đến, nhưng họ có thể từng bước học cách điều chỉnh phản ứng của bản thân trước những biến cố ấy.

Trong Từ Tâm trí đến Vật chất, Dawson Church đưa người đọc khám phá mối liên hệ giữa tâm trí, não bộ và cơ thể, từ đó mở ra những góc nhìn về khả năng thay đổi của con người thông qua sự chú ý và luyện tập.

Cuốn sách không chỉ gợi ra câu hỏi chúng ta có thể sử dụng tâm trí như thế nào, mà còn khuyến khích suy ngẫm về cách những trạng thái tinh thần hằng ngày ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

Bởi đôi khi, điều giúp chúng ta đưa ra quyết định tốt hơn không phải là biết thêm thật nhiều điều, mà là học cách sử dụng những điều mình đã biết trong một trạng thái tinh thần sáng suốt hơn.

Khám phá thêm những góc nhìn về khoa học thần kinh, sự chú ý và khả năng thay đổi của bộ não qua cuốn sách Từ Tâm trí đến Vật chất – Dawson Church, hiện có tại Happy Live.