Tâm trí phân tích hoạt động khi bạn cân nhắc, so sánh, đánh giá và cố gắng dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Một email của sếp có thể khiến bạn đọc đi đọc lại từng câu. Một quyết định chưa được đưa ra khiến bạn liên tục đặt lên bàn cân các khả năng. Một cuộc trò chuyện đã kết thúc từ tối qua nhưng sáng hôm sau, bạn vẫn nghĩ xem mình đáng lẽ nên nói gì.

Phân tích rõ ràng là một khả năng cần thiết. Nhờ nó, chúng ta có thể suy luận, phát hiện vấn đề và cân nhắc trước khi quyết định. Nhưng cũng chính khả năng ấy đôi khi khiến đầu óc rơi vào một vòng lặp: nghĩ về một vấn đề, nghĩ về những khả năng của vấn đề, rồi tiếp tục nghĩ về chính những suy nghĩ của mình.

Tâm trí phân tích là gì?

Trong mô hình được trình bày trong Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình, tâm trí phân tích được mô tả như phần thích suy luận, đánh giá, dự đoán, dự báo và so sánh điều đã biết với điều đang học hoặc chưa biết. Tác giả đặt nó như một “rào cản” giữa tâm trí có ý thức và những chương trình tiềm thức.

Hãy hình dung bạn đang cân nhắc chuyển việc. Tâm trí bắt đầu hoạt động: Công ty mới có ổn định không? Thu nhập có thực sự tốt hơn? Nếu không hòa nhập được thì sao? Ở lại đây thêm một năm có tốt hơn không?

Đó chính là phân tích. Chúng ta lấy những gì đã biết, kết hợp với thông tin hiện tại rồi cố gắng dự đoán một tương lai chưa xảy ra.

Bản thân việc này không có gì xấu. Vấn đề bắt đầu khi quá trình phân tích không còn đưa chúng ta đến thông tin hay quyết định mới, nhưng vẫn tiếp tục chạy.

Khi suy nghĩ không còn tạo ra câu trả lời mới

Giả sử bạn vừa có một cuộc tranh luận với đồng nghiệp.

Trên đường về, bạn nghĩ lại chuyện vừa xảy ra. Điều đó có thể hữu ích: mình đã nói gì, vấn đề nằm ở đâu, ngày mai cần giải quyết thế nào?

Nhưng hai giờ sau, chuỗi suy nghĩ biến thành:

“Tại sao anh ấy lại nói như vậy?”

“Có phải anh ấy không tôn trọng mình?”

“Đáng lẽ lúc đó mình phải nói câu này.”

“Không biết những người khác nghĩ gì?”

Bạn không còn thu thập thêm dữ kiện. Sự việc cũng không thay đổi. Chỉ có những kịch bản trong đầu tiếp tục được tạo ra.

Cuốn sách sử dụng cụm từ “liệt bởi phân tích” để mô tả trạng thái liên tục phân tích này. Tuy nhiên, đây là cách gọi và cách lý giải của tác giả trong mô hình của ông, không phải một chẩn đoán y khoa.

Điểm đáng chú ý ở đây là sự khác nhau giữa giải quyết một vấn đề và liên tục quay lại một vấn đề mà không tạo thêm điều gì mới.

Nhận thức và phân tích không phải một việc

Đây là một phân biệt khá hay trong sách.

Giả sử một trang web tải rất chậm và bạn bắt đầu bực.

Nhận thức có thể chỉ là:

“Mình đang cảm thấy tức giận.”

Còn phân tích có thể tiếp tục:

“Tại sao trang này lúc nào cũng chậm?”

“Ai làm cái website này vậy?”

“Tại sao đúng lúc mình đang vội thì nó lại có vấn đề?”

Trong phần giải thích về thiền, nguồn phân biệt khá rõ hai trạng thái này. Nhận thức được mô tả đơn giản là ghi nhận hoặc quan sát một suy nghĩ hay cảm xúc và dừng ở đó; phân tích thì tiếp tục sản sinh thêm những suy nghĩ xoay quanh trải nghiệm ấy.

Sự khác biệt nghe có vẻ nhỏ, nhưng lại rất dễ nhận thấy trong đời sống.

“Mình đang lo.”

khác với:

“Mình đang lo. Tại sao mình lại lo? Chắc có chuyện không ổn. Nếu chuyện đó xảy ra thì sao? Lần trước cũng từng như vậy…”

Cảm giác ban đầu đã trở thành nguyên liệu cho một chuỗi suy nghĩ mới.

Vì sao càng muốn kiểm soát, đầu óc đôi khi càng bận?

Phân tích thường hướng về hai nguồn thông tin: những gì chúng ta đã biết và những gì có thể xảy ra.

Vì vậy, khi đứng trước một điều chưa chắc chắn, chúng ta rất dễ lục lại quá khứ để dự đoán tương lai. Cuộc phỏng vấn trước thất bại khiến ta tưởng tượng cuộc phỏng vấn sắp tới. Một mối quan hệ cũ ảnh hưởng cách ta đọc hành vi của người mới. Một lần kinh doanh thua lỗ có thể xuất hiện trong đầu khi đứng trước quyết định tiếp theo.

Phân tích lúc này tạo cảm giác rằng chúng ta đang giải quyết vấn đề, dù đôi khi chỉ đang chạy qua nhiều phiên bản của một tương lai chưa xảy ra.

Trong mô hình của sách, tâm trí phân tích ở người trưởng thành được liên hệ với trạng thái Beta và sự chú ý có ý thức. Khi thiền, tác giả mô tả quá trình giảm đầu vào từ môi trường bên ngoài, khiến việc suy nghĩ và phân tích giảm dần, từ đó tâm trí phân tích bắt đầu dịu xuống.

Đây là cách tác giả kết nối tâm trí phân tích, thiền và các trạng thái sóng não. Không nên diễn giải rộng hơn thành tuyên bố rằng mọi suy nghĩ nhiều đều tương ứng với một trạng thái EEG cụ thể.

Không phải cứ suy nghĩ ít đi là tốt hơn

Đây là điểm rất quan trọng.

Nếu biến thông điệp thành “tâm trí phân tích là xấu”, chúng ta sẽ đi ngược ngay với chính chức năng mà sách mô tả: suy luận, đánh giá, dự đoán và so sánh.

Bạn cần phân tích khi ký một hợp đồng. Cần phân tích khi xem xét một khoản đầu tư. Cần suy luận khi giải quyết vấn đề. Và cần so sánh thông tin mới với những gì đã biết khi học.

Câu hỏi hữu ích hơn không phải:

“Làm sao để ngừng phân tích?”

Mà là:

“Việc phân tích này có đang giúp mình nhìn thấy điều gì mới không?”

Nếu câu trả lời là có, nó đang làm đúng công việc của mình.

Nếu cùng một sự việc, cùng một giả định và cùng một nỗi lo cứ được chạy lại mà không có thêm dữ kiện, có thể chúng ta không còn giải quyết vấn đề nữa. Chúng ta chỉ đang ở bên trong vòng lặp của nó.

Khi nào nên quan sát thay vì tiếp tục giải thích?

Một trong những ý được nhấn mạnh trong phần thực hành là học cách quan sát suy nghĩ và cảm xúc thay vì lập tức đi theo toàn bộ câu chuyện mà chúng tạo ra.

Bạn nhận thấy mình đang tức giận mà chưa cần ngay lập tức tìm người để đổ lỗi. Nhận thấy mình đang lo mà chưa cần xây dựng thêm năm kịch bản xấu. Nhận thấy một suy nghĩ cũ vừa xuất hiện mà chưa cần chứng minh nó đúng hay sai.

Trong cách tiếp cận của cuốn sách, đây là lý do nhận thức được phân biệt với phân tích. Một bên ghi nhận điều đang xảy ra. Bên kia tiếp tục lý giải, đánh giá và dự đoán.

Vì vậy, hiểu tâm trí phân tích không nhằm biến suy nghĩ thành kẻ thù. Khả năng phân tích giúp chúng ta giải quyết rất nhiều vấn đề. Nhưng không phải vấn đề nào cũng được giải quyết tốt hơn chỉ bằng cách nghĩ thêm về nó.

Đôi khi điều đầu tiên cần nhận ra chỉ là:

Mình đang giải quyết vấn đề, hay mình đang lặp lại vấn đề trong đầu?

Nếu bạn thường xuyên rơi vào trạng thái đầu óc hiểu rất nhiều nhưng vẫn khó thoát khỏi những cách suy nghĩ và phản ứng quen thuộc, Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình dành một phần đáng kể để giải thích tâm trí phân tích, sự khác biệt giữa phân tích và nhận thức, cũng như vai trò của thiền trong mô hình thay đổi mà tác giả xây dựng. 

Bạn có thể tìm hiểu cuốn sách tại đây:

Phá bỏ thói quen, Đánh thức chính mình

ĐẶT NGAY