Diễn tập tinh thần là việc hình dung có chủ đích một hành động hoặc tình huống trước khi nó thực sự diễn ra. Một vận động viên có thể hình dung từng động tác trước cuộc thi. Một người chuẩn bị thuyết trình có thể nhắm mắt và tưởng tượng mình bước lên sân khấu, mở đầu bài nói, xử lý câu hỏi rồi kết thúc bình tĩnh.

Nhìn bên ngoài, họ chưa làm gì cả. Nhưng trong đầu, một cuộc “tập dượt” đã diễn ra.

Trong Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình, kỹ thuật này được gọi là “diễn tập tâm trí” và được đặt vào một câu hỏi lớn hơn: Liệu chúng ta có thể luyện tập một cách hành động mới trước khi gặp tình huống thật?

Diễn tập tinh thần không đơn giản là mơ về kết quả

Có một khác biệt khá lớn giữa tưởng tượng mình thành công và diễn tập cách mình sẽ hành động.

Giả sử ngày mai bạn phải trình bày một dự án quan trọng. Bạn có thể ngồi tưởng tượng mọi người vỗ tay và sếp khen ngợi. Đó chủ yếu là hình dung kết quả mong muốn.

Diễn tập lại cụ thể hơn: bạn hình dung mình bước vào phòng thế nào, bắt đầu bằng câu gì, trình bày luận điểm ra sao; nếu có người phản đối, mình sẽ dừng lại nghe thay vì lập tức phòng thủ; nếu quên một ý, mình sẽ bình tĩnh nhìn lại ghi chú rồi tiếp tục.

Cuốn sách mô tả diễn tập tâm trí là việc lên kế hoạch và tập trước những cách suy nghĩ, cảm nhận và hành động mới. Một ví dụ trong nguồn là hình dung trước cách cư xử khác trong một mối quan hệ: cách chào hỏi, trò chuyện và phản ứng khi cuộc gặp thật sự diễn ra.

Như vậy, trọng tâm không chỉ là:

“Tôi muốn chuyện gì xảy ra?”

Mà còn là:

“Khi chuyện đó xảy ra, tôi muốn mình hành động như thế nào?”

Não bộ có thực sự phản ứng khi chúng ta chỉ tưởng tượng?

Đây là phần cần nói chính xác.

Cuốn sách dẫn các thí nghiệm về luyện piano và vận động ngón tay để lập luận rằng luyện tập trong tâm trí có thể liên quan đến những thay đổi có thể đo lường được, ngay cả khi người tham gia không thực hiện đầy đủ hành động thể chất.

Từ đó, tác giả nhấn mạnh bốn thành phần khi học một kỹ năng: kiến thức, hướng dẫn, tập trung sự chú ý và lặp lại. Theo cách giải thích trong sách, nhóm thực hành trên piano và nhóm diễn tập trong tâm trí đều sử dụng các yếu tố này, dù nhóm thứ hai không trực tiếp chơi đàn.

Điều này tạo ra một cách nhìn khá thực tế về diễn tập tinh thần: tưởng tượng một hành động không nhất thiết chỉ là suy nghĩ vu vơ. Khi được thực hiện có chủ đích, nó có thể đóng vai trò như một dạng chuẩn bị cho hành động.

Tuy nhiên, từ đó không nên suy ra rằng tưởng tượng luôn tạo ra hiệu quả tương đương luyện tập thật hoặc có thể thay thế mọi trải nghiệm thực tế. Những kết luận rộng như vậy không được nguồn hiện có của chúng ta xác lập.

Tại sao phải diễn tập cụ thể?

Hãy thử hai cách chuẩn bị cho một cuộc phỏng vấn.

Cách thứ nhất: “Ngày mai mình phải tự tin.”

Cách thứ hai: bạn hình dung mình bước vào phòng, ngồi xuống, nghe câu hỏi khó và cảm thấy hơi căng thẳng. Thay vì trả lời vội, bạn dừng vài giây, suy nghĩ rồi nói chậm. Bạn hình dung cả tình huống không thuận lợi chứ không chỉ một buổi phỏng vấn hoàn hảo.

Cách thứ hai cho bạn một kịch bản hành động cụ thể hơn.

Đây cũng là logic nổi bật trong phần “Sáng tạo và Diễn tập” của sách. Người thực hành được hướng dẫn làm quen với cách suy nghĩ và hành động của “con người lý tưởng mới”, rồi tiếp tục diễn tập trạng thái ấy.

Điểm đáng chú ý là sự lặp lại. Một kịch bản chỉ được nghĩ đến một lần vẫn còn xa lạ. Khi được diễn tập nhiều lần, chuỗi hành động trở nên quen thuộc hơn.

Diễn tập tinh thần có thể áp dụng vào đâu?

Không nhất thiết phải là một cuộc thi thể thao hay màn biểu diễn trên sân khấu.

Bạn biết mình thường nổi nóng khi con không nghe lời. Trước tình huống tiếp theo, bạn có thể hình dung khoảnh khắc đó xuất hiện và tập trước một phản ứng khác: dừng lại, hạ giọng rồi mới nói.

Bạn thường im lặng khi bị phản đối trong cuộc họp. Bạn có thể diễn tập cảnh mình nghe hết ý kiến, đặt một câu hỏi rồi bình tĩnh trình bày quan điểm.

Bạn dễ mất bình tĩnh khi thuyết trình. Bạn có thể tập trước cả tình huống quên lời, bị hỏi khó hoặc slide gặp lỗi.

Ở đây, diễn tập tinh thần không loại bỏ sự bất ngờ của đời thực. Nó chỉ giúp một cách phản ứng mới bớt xa lạ trước khi chúng ta thực sự cần sử dụng nó.

Đó cũng là lý do diễn tập một tình huống thực tế có giá trị hơn việc chỉ lặp lại:

“Mình sẽ tự tin.”

“Tự tin” là một ý định.

Còn mình sẽ làm gì khi bắt đầu mất tự tin mới là thứ có thể diễn tập.

Nhưng tưởng tượng không phải phép màu

Đây là ranh giới quan trọng nhất của chủ đề này.

Một người chưa từng chơi piano không thể chỉ nằm trên giường hình dung rồi thức dậy trở thành nghệ sĩ piano. Một người chưa học kỹ thuật tennis cũng không thể thay toàn bộ thời gian trên sân bằng tưởng tượng.

Ngay trong phần giải thích về việc học kỹ năng, nguồn cũng nhắc đến kiến thức và hướng dẫn, bên cạnh sự tập trung và lặp lại.

Diễn tập tinh thần vì vậy hợp lý hơn khi được xem là một phần của quá trình chuẩn bị và luyện tập, không phải sự thay thế mặc định cho hành động thực tế.

Với kỹ năng, chúng ta vẫn cần học và thực hành. Với một cuộc trò chuyện, vẫn phải bước vào cuộc trò chuyện thật. Với một hành vi mới, cuối cùng vẫn phải thực hiện nó trong hoàn cảnh thực.

Diễn tập trước con người mình muốn trở thành

Cuốn sách đưa khái niệm này xa hơn việc tập một kỹ năng. Trong phần thực hành, người đọc được hướng dẫn hình dung cách một phiên bản khác của mình sẽ suy nghĩ, cảm nhận và hành động, sau đó diễn tập lại cách sống ấy.

Có thể bỏ qua những diễn giải rộng hơn của tác giả và giữ lại một câu hỏi rất thực tế:

Lần tới khi tình huống cũ xuất hiện, mình muốn làm gì khác?

Không phải “mình muốn trở thành người bình tĩnh”.

Mà là khi bị chỉ trích, người bình tĩnh ấy sẽ làm gì trong 10 giây đầu tiên?

Không phải “mình muốn tự tin”.

Mà là khi bước vào căn phòng khiến mình lo lắng, phiên bản tự tin ấy sẽ đứng thế nào, nói gì và phản ứng ra sao?

Đó là lúc một mong muốn mơ hồ bắt đầu trở thành một kịch bản có thể tập trước.

Và có lẽ đây là cách đơn giản nhất để hiểu diễn tập tinh thần: chúng ta chưa sống trong tình huống đó, nhưng đã bắt đầu chuẩn bị cách mình muốn xuất hiện khi nó thực sự đến.

Nếu bạn thường biết mình muốn thay đổi thế nào nhưng đến đúng tình huống lại quay về phản ứng cũ, phần “Sáng tạo và Diễn tập” trong Phá bỏ thói quen – Đánh thức chính mình đi sâu vào việc nhận diện con người cũ và diễn tập trước cách suy nghĩ, cảm nhận, hành động của một phiên bản mới.

Bạn có thể tìm hiểu cuốn sách tại đây:

Phá bỏ thói quen, Đánh thức chính mình

ĐẶT NGAY